Emigrati Sardi


[ Salta il menu e vai direttamente ai contenuti ]

Sommario dei principali servizi e contenuti disponibili in questa pagina:
Lingua del sito
Ricerca
pagina in cui ti trovi
navigation global
Rubriche
Registrati al sito
Articoli più recenti
Ultime brevi
informazioni legali

Articoli più recenti

Cavour e sa pratzita

Istòria de Itàllia - Sa Sardìnnia

lunedì 31 dicembre 2007 di Francu de Fabiis

Istòria de Itàllia
Is Arregionis
Sa Sardìnnia
Zùliu Einaudi Editori
1998, Turinu.

paesaggio con donnePàginis 307/308
…..“Su progamu, abarrau sceti in is paperis, abetat su 1862 innantis chi fessit cuncodrada una cunventzioni intramesu de su Stadu e una sotziedadi privada cuntinentalli-ingresa, arrapresentada de Pitanu Semenza, intzandus biviat in Ingriderra, custu si fudi impinniau a fai sa ferrubia in contracàmbiu de is 200.000 ètarus de is terrinus ademprivilis. Su cuncòrdiu poniat de arrelitzai in cincu tretus sa linea chi bandat de Castedhu a Poltuddorra e chi teniat fintzas de fai is smasciadas po Teraanoa o Li Ranchi, e sa po Bidhegrèsias. Chi s’arrenda de s’esercìtziu crètia si fessit amostada ca no bastada, su Stadu dhu iat at dèpiu aciungi che unu agiudu 9.000 francus a chilòmetru.
In su 1863 si pesat a Londra sa “Compàngia Arriali de is Ferrubias sardas” e su primu cunsillu de aministradura fudi formau, segundu cantu scritu in s’instatudu, de cuatru “regnicoli” biventis in Itàllia (Gustavu Cavour, Sabinu Leoninu de Ginua, is deputaus sardus marchesu Boyl de Bidhafrori e Giusepi Sanna Sanna) e de cincu ingresus (duus bendidoris de Londra, Charles Bell e Ipolitu Leoninu e tres òminis de su stamentu, Thomas Barnes, Henry Reversdale Grenfell e John Pender)”….
Totu custu in su lìbburu de istòria.

Ma boleus aciungi unus cantu de fuedhus po d’acabai cust’istòria e apustis lassaus a fuedhai Venutu Lobina, in grafia arrangiada de mei, ca cumenti unu maghiarzu ponit in sa scena de s’arrumanzu, contau a tundu de is annus 1918/1945, spantasimus bìvius in su sègulu passau, in su 1800, e cun s’arti poètiga dhus fait arremonai a is biventis de Bidhanoa e a is chi ligint s’arrumanzu. Mortus, bius e umbras s’umanidadi passillat in custa Macondo de sa Sardìnnia.
Sa sotziedadi de capitalistus ingresus, cuncodrada po si ndi furai mellus is terrinus ademprivilis, innui si fiat sa pratichesa de “Su Cannotu”. Teniat a Camìlliu Cavour cumenti arregistu de totu sa faina. Issu nc’iat postu su fradi, Gustavu, a dha cuncodrai. Custa Sotziedadi po is Ferrubias Sardas si fudi incarrigada de si ndi fai meri e bendi is 200.000 ètarus de terrinus de “Su Cannotu” e dhu ponnis in manus noas e siguras po lompi a sa “propriedadi perfeta” o privada, emus a nai privada e piada a is àterus sardus chi no teniant sa possibbilidadi de dhus comporai. Sa Sotziedadi no nci fudi arrennèscia a pigai e bendi totu is 200.000 ètarus ca nd’iat arriciu sceti 18.200 ètarus. Is àterus chi fiant abarraus funti acabbaus de èssiri in parti donaus a chini teniat capitalis e in parti lassaus a su Stadu, a su demàniu. Est cun meda improdhus e trassas chi cussus terrinus a s’acabbu lompint fintzas a is diis de oi. Medas torrant a su Stadu apustis de èssiri satzau su fàmini de is possidentis, baronis e aricus, pagus, de acabidai siendas in terrinus, ma s’arribu primu de custa lei depiat essiri e est stètiu cussu de bociri Su Cannotu chi si fadiat apitzus de custas terras de su pòpulu de is cumunidadis sardas fintzas a intzandus. Mancu is Ipanniolus iant fatu una ancada aici mala contras a is populatzionis sardas in cuatruxentus annus de sutamissioni colunialista.

Venutu Lobina
Bincidori de su primu prèmiu
Castedhu de sa Fae”, in Pasada in su 1984,
cun cust’arrumanzu ca in su matessi mamentu est
istòrigu, personali e de bodheu sardu.
Po cantu Bidhanoa
Editzionis 2D Mesuterrànea
Castedhu-Tàtari, 1987.

Pàginis 60/62
No si mòvit nemus, notesta, candu de parti de su stradoni intrant in Sa Pratzita tres umbras, citias comenti depint èssiri is umbras: sa primu, arrobusta, bestia de niedhu, cun is ullieras pitichedhedhas casi picigadas a is ogus, una spètzia de braba a ingìriu de sa faci tunda, dha connoscint totus. Is bècius cun sa berrita ndi dha stràciant cun sa memòria de is giorronnalis de sessanta-setantannus innantis, ma is giòvunus dh’ant cannotu illuegus a Camìlliu Cavour, su chi est in su lìbburu de tertza acanta de Itoriu Imanuelli, il padre della pàtria. Infatu de Cavour unu chi dh’assimbillat, ma è prus giòvunu, prus beni bestiu, e caminat murrungendu, castiendusia a una parti e a s’àtara cun minisprétziu, cun supèrbia, ma càstia innui ci seu acabbau.
Tziu Arròtulu, chi tenit centannus e scit dònnia cosa, e arregordat dònnia cosa, si ndi bogat sa pipa de buca: cussu est Gustavo, su fradi de Cavour, ma in is giorronnalis su fradi mannu no dh’at lassau ponni mai, e in is lìbburus de scola po issu no dhu at logu. Est Gustavo, su fradi sconcau de Cavour, sperditziau, bagasseri, giogadori de cartas, prenu de dépidus.

Ma eit’est custa trassa noa de su Ministru, poita nd’at strascinau fintzas a Bidhanoa custu fradi conca maca?
cavourPerdonate, perdonate. Gustavo è quello che è, uno scapestrato, è vero, la pecora nera della famiglia, perciò dovevo allontanarlo, mandarlo qui dove ha la possibilità di guadagnare molto e pagare i suoi debiti anche di diventare ricco, se ci saprà fare. A voi non darà alcun fastidio, statene certi. L’ho affidato al signor Conte, eccolo, si occuperà lui degli affari di mio fratello.
O Tziu Arròtulu, chini est custu signor Conte faci légia chi est cun is àturus duus, ma abarrat agoa, e fatu-vatu ndi bogat unu lìbburu de sa bùscia e fait contus, contus...?
No dhu cannoscint mancu is óminis in berrita, al signor Conte, no dh’ant mai bistu. Ma Tziu Arròtulu eja.
Tziu Arròtulu si ndi bogat de buca sa pipa de terra cun su cannedhu de cerexa, studada, dha sbùidat pistendidha a su parmu de sa manu, e si dha ponit in busciaca: "Cussu est Beltrami, il conte Beltrami. Bellu pegus. Cras e noti, o candu at èssiri ant a benni is àtaras duas bellas brebeis, Marraccini e Cignoni, calincunu dhus cannoscit". E calendu su serenu, e Tziu Arròtulu si ndi pesat.
In Sa Pratzita abarrant sceti is banghinas e is muredhas, a abetai su sonu de is pitiolus de is crabas mannalitzas, prus chitzulanas de su soli.
Su tretu de Sa Pratzita asuta de sa muralla de Tziu Màuru pariat cosa sua. Pagu cosa, su tanti de dhui capi strantaxus o imbaraus a sa murialla, issu e is chi scurtant is cosas chi contada. Ma si ndi dh’iat comente stallau, e mancai no dhu essit postu nisciunu sinnali, fintzas a chi arribat Elias, a mericedhu, in cuss’arrogu de imperdau no si dhui firmat nemus.

Pàgini 70/72
— S’onori de su primu cropu de seguri dh’iat bòfiu issu, Beltrami — sighit Tziu Arròtulu, o s’umbra de Tziu Arròtulu —, sa primu e i s’ùrtima borta chi fut beniu a Bidhanoa. Ma Beltrami no fut Beltrami, fut Gustavo, Beltrami poniat is trassas e Gustavo su pagu dinai de su cumentzu, su dinai de su fradi mannu, de Cavour, su dinai del regno sardo-piemontese. Ma innoi cussu dinai cresciat, cresciada, fut un’arriu de dinai, mannu, prenu, chi curriat de is forestas sciusciadas de Bidhanoa, de Stertzili de Sàdili, i arribat a Turinu, a arrichiri guvernus e guvernantis, e parentis de guvernantis.
— Ma no fut passau tempus meda, e Beltrami s’impresa dh’iat passada a i cussus àturus duus furonis, a Marraccini i a Cignoni. Cun issus s’arriu de dinai iat sighiu a ingrussai e is forestas a nd’arrui prus a lésturu, sa terra a si spollincai a si preni de màncias che una conca arrungiosa, su mali mandiadori de sa seguri furistera fut destruendu is cussòrgias. Su fumu de centu e centu fogàjas annapat su soli, i a de noti sa luna.
— Tropu dha sciant umperai sa malaita seguri insoru, is prus de milli furisteris toscanus chi Marraccini e Cignoni iant beni sceberau me i cantus dhui nd’iat in cussus logus.
(Truppe scelte. Cun d-un’arma noa, sa seguri furistera, chi fiat prus dannu. A paragoni suu, sa seguri sarda fut unu gioghitu po pipius).
— De s’impresa fuant is barracas acantu crocant is crabonaxus, is dispentzas acantu papant e comporant, a fidu, is cosas chi dhis abbisongiant, su binu, is licoris. S’impresa pentzat a dhis fai pràngiu e cena, unu contàbili teniat is contus de totu, marcat dònnia cosa chi piganta. Papai allògiu e spesa si ndi dha scontant de sa paga, dònnia cida, fendusidha pagai a duas bortas.
E fut un’àtara fura, un’àturu goràngiu truppe nemiche mandadas a cumbati contras a nosu, e sfrutadas, che is ungheresus, che is slavus. Nemigus chena de nexi che i cudhus.
— Su domìnigu a meria is furisteris artziant a bidha. Sa genti dhus cumbidada a domu e bogat pani pesau, casu e sartitzu, binu bonu e pani de saba.
(Nosu puru a is presoneris dhis doniaus panniotas, ciuculati e zigarrus).
— Sa primu cosa ch’iant fatu is milli furisteris de Marraccini e de Cignoni fut stétia una bia in mesu a sa foresta, po fai passai is carrus chi ant’èssiri tragau linnàmini e craboni de carriai in su trenu in sa firmada de Betili e in sa statzioni de innoi chi fuant arrennéscius a dh’otenni acantu bolliant issus, in su fossu asuta de Guntruxoni.
— Pustis fut cumentzau su degollu, e is carrus a arribbai prus di otuxentus, dónnia parti fintzas e de Brabaxa, carrus dónnia spètzia, a arrodas prenas e no, cun lìngius e cun carrubas.
(Le salmerie. Iant pentzau a totu, is cumandantis furisteris, fìant is cosas comenti tocat).
— E bois dònnia manta, braxus, cinixalis, pertiatzus. Ma su prus mannu fu su giuu de unu carradori de Gavoi duus bois che duus montis, unu spanu e unu canudu, mai bius che i cussus, ni innanti ni infatu. A unu dhi narant Pregonta i a s’àturu Chie sò. Dhu cannosciant totus, su giuu de Pregonta, is carradoris e i sa genti de Bidhanoa, de Sàdili e de Stertzili —Annus fut durau, cussu degollu, fintzas a candu s’ùrtima mata fut abarrada strantaxa e i s’ùrtimu carradori fut torrau a bidha sua.
— Apustis fut passau su fogu, chi ndh’iat papau dónnia cosa: cresuras, modhitzis e murdegus.
— In terra fut abarrada sceti sa perda, perdas piticas e perdas mannas, tundas e biancas che concas de mortu.

Carmelo Floris - PAESAGGIO CON DONNE, anni Cinquanta
olio su masonite, cm 85 x 43,9.

[ Torna all'inizio della pagina ]


[ Torna all'inizio della pagina ]