Escalaplano: Eleonora D’Arborea sfratta i savoia

di F. Casula. Fonte il sardegna del 12/04/2008

sabato 12 aprile 2008 di exeo

Continua nei paesi sardi lo sfratto dei savoia dalla toponomastica: nei giorni scorsi il sindaco di Escalaplano, Vincenzo Demontis, dopo l’approvazione di una delibera del Consiglio sulla cancellazione di Via Savoia e di Via Umberto, ha fatto affiggere le nuove targhe: al posto di Via Savoia - la strada principale del paese, che attraversa l’intero abitato - Corso Sardegna - al posto di Via Umberto - la tradizionale strada delle processioni religiose che gira intorno alla Chiesa - Via Eleonora d’Arborea.

Con “Corso Sardegna” Scalepranu afferma la sua appartenenza e la sua identità, con “Via Eleonora d’Arborea” vuole ricordare sa femina prus famada de totu s’istoria sarda e non solu sarda o italiana.
Medas istoricos difatis l’ant paragonada a Santa Giuanna d’Arco, s’eroina franzese de Arles e ateros a sa zarina Caterina, s’imperatritze de sa Russia a pustis sa morte de su maridu, Pietro il Grande
.

Lo scrittore Giuseppe Dessì, scrisse che “la Sardegna ha avuto solo due grandi uomini: Eleonora d’Arborea e Grazia Deledda”.

A significare la stima e l’ammirazione nei confronti del premio nobel nuorese e della massima protagonista della Sardegna giudicale indipendente, cui regalò quella Costituzione, Sa Carta de Logu, che rimase in vigore nell’Isola più di 400 anni: promulgata nel 1392, fu estesa a tutta la Sardegna nel 1421 e durò fino al 1827, quando entrò in vigore il Codice feliciano.

Anche se, osserva Antonio Pertile, eminente storico del diritto, rimase in vigore materialmente più a lungo.
La Carta de Logu, emanata da Eleonora e redatta in lingua sarda, è riconosciuta nella storiografia come uno dei più importanti statuti italiani: ancora oggi trova spazio nella storia del diritto. C’è di più: non è una “costituzione” octroyé, una concessione della grazia sovrana di qualche imperatore o papa, ma l’espressione, anche linguistica, di un’autorità isolana.

Persino lo Statuto Sardo è una concessione dell’Assemblea Costituente italiana fatta nel Gennaio del 1948 e poi elargita ai sardi. Una Carta de Logu purtroppo sconosciuta alla maggioranza dei sardi. Per rendersene conto basta chiedere, a un giovane che ha studiato diritto nelle superiori o a un laureato in giurisprudenza, che cosa conosce della “Costituzione” di Eleonora: nulla o quasi.

F. Casula, storico

 

"Aprofondimentus"

Ufítziu de sa Língua Sarda uls@comune.escalaplano.ca.it
S’istória de is nòminis de logu de sa bidda de Scalepranu
Cun sa Carta de sa Sardínnia, de su giògrafu Claudio Tolomeo in su II séculu. pustis cristu, si documentant is primus arrastus de sa toponomàstica, ma est cun sa donatzioni a sa Diòcesi de Sueddi, in su de XI séculus p.c. chi in Sardínnia agataus is arriferimentus etimológicus in matéria de genealogia e de toponomàstica in documentus de notàrius, iscritus in Língua sarda, e po mellus nai in sa barianti Campidanesa de su tempus de is Giudicaus.

In is autus de is notàrius de is séculus apustis, iscritus in Cadelanu e in Ispanniolu, su possessu furiat sinnau cun su nòmini de su logu, ita faiat e su nòmini de su meri, de chini comporàt e de is testimóngius. Is inditus de s’imperu chi si ndi faiat, sa morfologia de su logu e is nòminis de is meris lacanantis serbiant a arreconnosci cun seguràntzia is trèminis de su terrenu arregistrau cun autu de bendisioni o lassau in eredidadi. Cun su primu Catastu, de sa segunda metadi de su séculu XIX, bieus sa tenta de documentai cun pretzisioni sa preséntzia de is domus chi furiant aintru de sa bidda, marchendiddas cun unu númuru una avatu de s’àtera, ponendi su nòmini de su logu, sa data e sa mannària.

Cun su Catastu nou, chi est de sa primu metadi de su 1900, e de imoi innantis e po arrexonis fiscalis, in s’assentu s’at a donai prus importu a is misuras e a is númurus chi no a is nòminis, trascurendi de aici de assentai sa toponomàstica in prus cun sa tramuda de Bixinau a Bia, de custa no nd’agataus prus arrastu, scaréscia. Imponti de is nòminis de is bixinaus chi sinnanant, a bortas, su tretu innui furiat acuntéssiu unu fatu de importu po sa comunidadi, cumenti podiat èssiri su bixinau de sa Gruxi santa, o àteras bortas podiant serbiri po agatai a lestru a lestru unu logu cunfroma a su sétiu morfològicu chi teniat cumenti de S’enna de sa figu, Cúcuru de crabas, Sa sedda de su bidili e àterus, oindì intamis agataus, castiendi is cartas noas, is nòminis de is bias chi ddis currespundint.

Custu traballu, fatu de Sergiu Arba in su 2006 po contu de s’amministradura comunali de Scalepranu, est sa circa de is nòminis de logu de is bixinaus de sa bidda.

S’ iscopu de sa circa est de aciocai a pari totu su chi podit agiudai a torrai a fai s’istòria de is nòminis e de torrai a tzerriai is bias de sa bidda cun is nòminis prus antigus.

Su traballu est stètiu cuncordau apustis de ai istudiau e averiguau is documentus allogaus in is archìvius:
- Archìviu Comunali de Scalepranu
- Archìviu de Stadu de Casteddu
- Archìviu Arcivescovili de Casteddu
- Archìviu de Stadu de Nùgoro
- Agentzia de su Logu de Nùgoro
- Archìviu Arcivescovili de Lanusé

Sa circa est sighia cun s’istùdiu de is òperas chi fueddant de Scalepranu: su Ditzionàriu de Angius/Casalis po sa giografia e su Ditzionàriu Etimològicu de M.L. Wagner chi pigat in cunsideru fintzas sa fueddada scalebranesa.

Un’agiudu, po sa pronúntzia de is nòminis dd’ant donau is scalebranesus etotu, a issus, a totu is sardus e a is chi tenint praxeri de ddu castiai est annonnau custu traballu.

Podeis sighiri a liggi tottu s’artigulu in su jassu de Ufítziu de sa Língua Sarda de su cumunu de Scalepranu: craccai innoi