D’EDADE DE SU RAMENE O ENEOLITICU
Custa edade, chi si narat peri "Calcoliticu", a su chi ant cumprovadu sos archeologos, cumintzat, 2700 annos in antis de Zesu Cristu, est a narrer cando si cumintzat a atzapare in Sardinna sos primos sinnos: trastos de ramene, tzeramica de tipu nobu in sas formas e in s’ornamentu.
D’EDADE DE SU RAMENE O ENEOLITICU SA PARTITZIONE SAS TUMBAS SOS TRASTOS PRO SA DOMO SA SARDINNA E S’OTZIDENTE S’ENEOLITICU AVANTZADU SA TZERAMICA SOS TRASTOS DE RAMENE SAS ABITASSIONES SA BIDA SAS TUMBAS SOS DOLMENS SA RELIGIONE MONTE D’ACCODDI SA CULTURA CAMPANIFORME UNA MIRADA A SU RESTU DE SU MUNDU CONOTU
D’EDADE DE SU RAMENE O ENEOLITICU
Ischimus chi fintzas sa zente de Otieri conoschiat giai su ramene, ma in misura gai limitada chi non si podet faveddare de Edade de su Ramene. In Oriente, a çatal Huyuk, su primu ramene lu conoschiant dae millennios in antis, ma fintzas in ibe s’Edade de su Ramene cumintzat a beru medas millennios a pustis.
SA PARTITZIONE
Custa Edade benit partida in tres tempos: Printzipiu, cun sas Culturas de Filigosa e de Abealzu; Avantzada, Cultura Monte Claro; Finale: Cultura Campaniforme. Filigosa est unu zassu a curtzu a Macumele, ube sunt istadas iscavadas sas domus de custa edade; Abealzu est unu zassu in territorio de sa Comuna de Osilo.
Cando ant iscavadu su monumentu de Monte d’Accoddi sunt essidos a campus sos primos sinnos de s’Eneoliticu: tipos nobos de tzeramica, trastos de ramane e restos de fusione. Custu cheret nerrer chi su ramene beniat fusu in ibe pro nde facher trastos: pugnales o ateru. A custu puntu si podet faveddare propiu de unu tempus nobu chi fit cumintzande. Ma est cando ant isbodiadu sas Domus de Filigosa in Macumele, chi sa nobidade diventat crara e cumbinchet sos istudiosos chi sunt de fronte a una cultura noba, chi no est prus neolitica. Sa tzeramica est su bonu chene ornamentu; sas formas sunt discheddas carenadas e vasos a trucu longu o a tipu fiascu. In custu tempus s’atzapant sas primas matzas de preda pro batalla.
Su metariale chi si conoschet a oje non permitit de narrer ite bida fachiat sa zente chi at produidu custa cultura. Diat parrer chi si tratabat de pastores chi fint in gherra tra issos pro difender sas terras e su bestiamene. Custu nos lu fachet pessare sa presentzia de sas matzas de preda chi beniant ammanicadas cun ramos de linna resistente e parent chi la impreabant in batalla contra sa zente de sos bidditzolos a curtzu o pro si defender dae sos chi lis cheriat furare bestiamene e ocupare sas terras.
SAS TUMBAS
Custa zente, pro interrare sos mortos, at impreadu sas domus iscavadas dae sa Zente Otieri e ateras nd’at iscavadu issa puru. Sunt domus chi ant a in antis unu curridore apertu in sa roca e a custu si afatzat su portellu pro intrare in sas cameras de s’internu, chi, de solitu, sunt prus de una e postas una in fatu de s’atera o postas a rajera; sa forma de sa pianta de sas domus Abealzu e Filigosa est cuadra o retangulare.
SOS TRASTOS PRO SA DOMO
Sende chi conoschiant su ramene, custu metallu non fit fatzile a lu buscare. Est probabile chi aerent cumintzadu a impreare cussu chi s’acatabat in Sardinna, ma non amus notissias securas. Fatu istat chi fit raru e duncas sa zente sichiat a impreare s’ossidiana pro nde otenner puntas de fritza e de lantza, lametas, craschiadores e gai sichinde. Sa Cultura Abealzu - Filigosa est istada imbenta in pacos tretos, paret chi non fit meda difusa in s’Isula.
SA SARDINNA E S’OTZIDENTE
Una cosa paret secura: sa simizantzia de sa tzeramica de custu tempus cun cussa chi s’acatat in Frantza e in Italia, fachet pessare chi sa Sardinna apet importadu sa cultura noba dae s’Otzidente o chi dae s’Otzidente siat bennida zente noba in tramuda e, si podet pessare peri, chi sos Sardos de tando, sicomente iscambiabant sas mertzes issoro, de calesisiat natura esserent, cun sa Toscana, e duncas cun s’Italia Tzentru-Setentrionale, cun sa Frantza apent picadu dae sa zente de cussas terras esempios de motivos e de formas tzeramicas nobas.
S’ENEOLITICU AVANTZADU
In custu tempus s’isvilupat sa Cultura Monte Claro. Su lumene li benit dae su montricu cun custu lumene, chi est, oramai, in intro de Casteddu. Carchi cosa si conoschiat da in antis de sas iscopertas de Monte Claro, ma est cando ant istudiadu sa tzeramica de custu situ chi sos istudiosos non at apidu prus duda. Una borta reconota in-d unu locu, l’ant azapada in medas ateros: Monte D’Accoddi, Sa Corona de Villagreca, chi est o fit una turre, Biriai in Uliana, Monte Baranta in Olmedo, Molimentu e Janna bentosa in Nùgoro (su primu fit unu bidditzolu, sa secunda est una domus); Su Crutzifissu Mannu, Tatari, e Santu Predu, Alghero.
SA TZERAMICA
Sa tzeramica de custa cultura at formas chi non si podent cunfunder cun perun’atera: sunt vasos mannos a forma ovoide, discheddas carenadas, vasos cun tres pedes, vasos cun s’iscoladore, vasos cun sa parte susperiore (su trucu) separada dae su corpus ovoide e cun duas asicheddas. E s’acatant peri vasos minoreddos, chi parent fatos a posta pro esser ofertos o postos in intro de sas tumbas. S’ornamentu est de solitu a iscanaladura, siet orizontale o verticale. Raramente juchent ateru tipu de disinnu.
SOS TRASTOS DE RAMENE
In custu tempus, su ramene si tzapat prus abundante e beniat impreadu pro trastos chi serbiant pro sa cassa e pro sa difesa: dagas, cun sa frama de ramene e sa manica de ossu o de linna; surbas cun sa punta de ramene, fortzis pro si cosire sas iscarpas e sas bestes de pedde.
SAS ABITASSIONES
Sa zente chi at produidu sa cultura Monte Claro nos at dassadu sos restos de sas abitassiones issoro. Fint domos cuadras o illonghiadas costruidas in preda e cuzicadas cun petzos (truncos longos de arbores), travitzellos chi reghiant sa sida pro cumpletare sa coperta. S’at acatadu domos partidas in diversos ambientes, duos e tres, cun su fochile in su tzentru de unu. Sa coperta, a bortas fit partida a modu chi s’aba proghina esseret iscoladu a un’ala e a s’atera de sa domo, pacu prus o mancu de cussa coperta chi podimus bider galu oje in Nùgoro. Diamus narrer chi sa Zente Monte Claro aiat formadu in Sardinna sas primas bidda, chi podiant diventare tzitades si, non ischimus chie, non liu aeret impedidu.
SA BIDA
Dae sos muntones de molas presentes in Biriai, podimus narrer chi custa zente fit massaja: ghetabat su labore e lu traballabat. In cada domo non mancabat sa mola e fit sa femina o sos pitzinnos chi depiant molere cada tipu de granallia pro si tzibire. Cando una preda de mola nche fit finida la impreabant pro costruire: in Biriai b’at molas postas in sos muros, in sos fochiles, pro non narrer de totu cussas chi si sunt imbentas ispartinadas interi una domo e s’atera. Su fatu chi a Olmedo su bidditzolu siet postu in-d un’ispentumadorju artu dae 200 a 300 m e a s’atera ala siet difesu cund unu muru largu 4 m e sas intradas fint duas non meda largas, cheret narrer chi sa zente si depiat difendere dae sos bardaneris. Di fatis, supra su muru si biet craru su colodarju de sos tentadores chi fachiant sa runda. In ateras paragulas, si sa zente Otieri, a su chi contant sos archeologos, fit una zente patzifica, sa zente Monte Claro gai patzifica non depiat essere!
SAS TUMBAS
Sa zente de custa edade, pro interrare sos mortos, at impreadu sa domus de sa Zente Otieri, siat comente las acatabant siat immanniandelas. In custas domus, di fatis, est istada acatada tzeramica neolitica. Custu cheret nerrer chi sa Zente Monte Claro fit zente noba chi aiat sutamitidu sa chi b’istabat in antis o, fortzis, si sunt alleadas e biviant paris in sos matessi locos. Sas tumbas noba de custa cultura, sunt prus mannas, de forma cuadra o illonghiada e, a intro, sunt iscavadas a imitassione de sas domos de sos bibos. In sa soleta ant iscolpidu sos petzos e sos travitzellos e las ant imbellidas cun disinnos de concas de trabu o de sa corramenta. In carchi tumba ant dassadu disinnos de omines a conca in zosso otentos craschiande sa roca, a puntu de dassare su sinzale comente una riga a canaleddu. Ateru tipu de tumbas de custu tempus sunt sos passadissos cuzicados, chi in frantzesu si narant "allée couverte". Sunt sas tumbas chi prus s’assimizant a sas tumbas de zigante chi acatamus in tempus nurachesu.
SOS DOLMENS
Ateru tipu de tumbas de custu tempus sunt sos dolmens. Si tratat de monumentos costruidos cun predas ladas postas ritzas e cuzicadas cund una lastra manna. In sa fatzadas b’est su portellu pro intrare. Su dolmen prus bellu est cussu chi s’acatat in territoriu de Mores, ma meda a curtzu a Itireddu. Monumentos de custu tipu si jobiant in totu s’Europa otzidentale. Unu dolmen simizante a cussu de sa Covecada de Mores s’acatat in Corsica.
SA RELIGIONE MONTE D’ACCODDI
Est de custu tempus su monumentu de Monte D’Accoddi, in comuna de Portu Turre, chi amentat sa tzigurat de sa Mesopotamia. Est unicu no in Sardinna ebia, ma in totu s’Europa. Est una turre formada dae duos gradones, a sos cales s’artziat per mesu de una rampa chi moghet dae su pianu de campu a su primu gradone e dae custu a su secundu artziande in-d un’iscala. In supra de totu b’at una domedda cun sas pinnas de muru internas coloradas cun terra ruja (ocra ruja). SOS MENHIRS Un ateru tipu de monumentu sacru fint sas predas fitas, rocas longas pacu prus o mancu traballadas, prantadas ritzas in terra, conotas comente "predas fitas". Custu cheret narrer chi sa religione de sa zente eneolitica non fit meda diferente dae sa religione de sos neoliticos, chi aiant comente simbulu, de no ischimus cale divinidade, una preda fita.
Custa cultura at produidu un’ateru tipu de menhirs: sas isteles figuradas. Si tratat de lastras, de solitu de trachite, ube ant iscolpidu una figura de pessone. Cando sa cultura Monte Claro finit e non s’ischit ne proite nen comente, custas istatuas benint impreadas comente preda pro costruire tumbas de zigante, famada est cussa de Ajodda, e muros de nuraghes.
SA CULTURA CAMPANIFORME
Custa cultura chi si imbenit in Sardinna a sa fine de s’Edade de su Ramene, benit mutida goi pro su fatu chi s’elementu carateristicu est unu tipu de vasu a campana.
A su chi si nd’ischit fintzas a oje, si tratat de una cultura bennida dae foras, ca est conota in totu s’Europa. In Sardinna, elementos de cultura Capaniforme si acatant ammisturados a cussos de atera cultura a puntu chi est peri difitzile a faveddare de una vera cultura indipendente. Paret chi una zente istranza, zente chi traballabat sos metallos, mescamente su ramene, esseret semper in tramuda da unu locu a s’ateru e si misturabat a sos populos chi jobiabat in s’ispostamentu suo.
Di fatis non si conoschet de custa zente nen de ite biviant (s’economia issoro), nen sas sedes ube abitabat a fissu, nen s’organizassione sotziale e ne mancu s’ideolozia relizosa.
Diat parrer chi siant proghidos in Sardinna benende dae sa Frantza e apent partidu cun sa zente, chi ant acatadu in Sardinna, siat sos bidditzolos, sias sas tumbas (domus de janas). Trastos de custa zente s’est imbenta in su dolmen de Motorra, in su de Durgale, in Janna Bentosa de Nùgoro, in territoriu de Tatari, de Casteddu, de Aristanis.
Cun custa cultura finit su calcoliticu e intramus in s’Edade de su Brunzu Anticu cun sa cultura de Bunnannaro e semus oramai a curtzu a su 2000 in antis de sa naschida de Zesu Cristu.
UNA MIRADA A SU RESTU DE SU MUNDU CONOTU
In Oriente e in ateros zassos de s’Europa, su neolitucu est cumintzadu carchi millenniu in antis de cussu sardu. Mescamente in Anatolia (Turchia) e in Palestina, sas prima biddas de una importantzia manna pro sa cultura chi ant isvilupadu, sunt naschidas intro de su 8.000 a. C. Si tratat de çatal Huyk e de Gerico. Sa zente istabat in domos costruidas cun matones de ludu ammesturadu a fenu e postu a sicare in su sole.
Fintzas in Ezitu sa bida non fit meda diferente, ateru e tantu podimus narrer de s’Europa Atlantica, in ube una populassione costruiat sos monumentos de Stone Henge. Ma cando in Sardinna, e in Europa, printzipiabat su calcoliticu, in Mesopotamia e in Ezitu essiant dae sa preistoria pro intrare in s’Istoria cun s’imbentu de s’iscritura. In-d unu locu sos Sùmeros in s’atera sos Ezitzios cumintzabant a iscrivere in papiru, in tauleddas de terracotta, in predas allisiadas e nos ant dassadu sos primos documentos de s’istoria issoro.
Sos unos e sos ateros domabant sas abas de s’Eufrate e de su Tigri e de su Nilu custringhendela a currere in sos canales fatos dae s’omine e gai irrigabant sos campos. E cumintzabant peri a costruire sos primos monumentos sepolcrales chi non sunt restados e chi sos archeologos ant bocadu a campu a pustis de tantos iscavos in terras como deserticas.
exeo
Articoli di questo autore
- SOGNI A SPAZI APERTI | MARMILLA 27 - 31 agosto 2008
- Isola di Mal di Ventre: lettera all’Onu per l’indipendenza
- Sa scumissa
- Festa dell’Estate a Berlino
- Guspini | … Hanno ammazzato compare Turiddu!…
- ETNOFILMfest | mostra del cinema documentario etnografico
- Rai Tre | RAZzE - Una serata di amici nel nome dell’amicizia
- Gurulis Vetus Rock Festival | Sul palco per Emergency
- Le due facce della Sardegna tra emigrazione, lingua e tradizioni
- Cinema Indipendente Sardo Itinerante | 4 edizione
- Tirrenia | Bravo Soru, beni fattu, fiat ora!
- ArteScambio: interscambio artistico tra Berlino e la Sardegna
- Consulta dell’Emigrazione | Piano triennale 2008-2010
- TORNA EOLO, L’AUTO AD ARIA COMPRESSA?
- Gesico | La Nuova Emigrazione
- [...]