ISTORIA SARDA (3)
S’EDADE DE SU BRUNZU SOS SARDOS NURACHESOS IN SU MUNDU ANTICU SAS TUMBAS DE ZIGANTES SA PARTITZIONE DE SA TZIVILIDADE NURACHESA SOS BIDDITZOLOS NURACHESOS SA BIDA A TEMPUS NURACHESU
S’EDADE DE SU BRUNZU
In Sardinna, e nemmancu in Oriente, zingu non bind’aiat meda, pro cussu, sos populos chi cheriant otenner su brunzu, andabant in terra de Ispagna e, addiritura, in Inghilterra a lu chircare.
Peroe, de rechente, sos istudiosos ant iscopertu chi sos Sardos non nd’aiant gai bisonzu, ca a su postu de su zingu impreabant una misturantzia de ramene e de arsenicu, chi dabat sos matessi risultados. Custa misturantzia, sos Sardos, l’acatabant zai pronta in natura e non lis fit difitzile a otenner su brunzu.
Su ramene lu bocabant dae sas miniera chi ischimus b’aiat in Gadoni e in partes de Bidda de Cresia (IGLESIAS).
Sos Sardos Nurachesos in su mundu anticu
Sa Tzivilidade nurachesa at pacu de imbidiare a sas tzivilidades de su tempus chi si isvilupabant in Oriente e in Africa nord - orientale. A fronte de cussas l’est mancada petzi s’iscritura; est a narrer chi sos Nurachesos non nd’aiant bisonzu de custa, si pessat ca issos no aiant un’istadu comente cussu Ezitzianu e Sumericu e comente su de sos Mitzeneos, chi fint bene conotos dae sos sardos e cun sos cales s’iscambiabant mercantzias: fortzis ramene, sale, e ateru chi non ischimus de securu. Sa cultura de Bunnannaro Iscopertas rechentes ant dadu a bider chi sos Sardos aiant cumintzadu a impreare su brunzu a banda de su 2.000 a.C., ca in tumbas, chi benit mutidas "allée couvert", (passadissos cuzicados), si sunt imbentos sos primos trastos de custu metallu.
Su lumene de custa cultura benit dae su territoriu de Bunnannaro (Tatari), ube, in sas domus de Corona Moltana. a primu, est issida a campu. Si tratat de unu tipu de tzeramica chene perunu ornamentu, fata cun terra cota pacu depurada, est a narrer ammisturada cun predischeddas de natura varia o cun carbone, tzeramica fata in presse, de formas diferentes dae cussa de sos tempos colados de su neoliticu e calcoliticu, comente chi esseret fata dae zente chi no aiat tempus de si firmare a la mudare cun pinturas de sinnos barios, ca aiat ateru de pessare. E, paret, ateru de pessare nd’aiant a beru, ca si depiant difendere dae sos bichinos matessi, chi si dabant batalla tra issos matessi.
Su tempus de sa pache, cussa chi paret fit dominante in tempos chi metallu non sinde conoschiat, fit finida. Zai sa zente de cultura Monte Claro depiat costruire bidditzolos fortificados, chintos cun muros largos fintzas 4 m, comente a Monte Baranta de Omedo o a Punta Oddetta de Macumele, pro difender sa zente, chi teniat armas de metallu, e chi cumbatiat pro si facher mere de terras menzus de coltivare. Diat parrer chi una zente noba bennida, dae largu o creschiat in Sardinna, chi aiat imparadu s’arte noba de otenner trastos e armas de metallu, de ramene e de brunzu, aeret chircadu de si facher mere de totu sa Sardinna, fachendesi forte de sas armas nobas e cherende de dominare in totube.
Nuraghes non nde costruiant galu, ma sa zente nurachesa cumintzabat dae sa fine de su calcolitu a essire a campus e a dimostrare chi sos prus fortes fint issos. Documentos iscritos non nd’ant dassadu, ma una cosa, chi sos archeologos ant iscopertu, est chi dae cando custa zente noba, siat chi esseret bennida dae aterube, siat che essere zente isulana mere de una industria noba, de sa tecnolozias noba de traballare su brunzu, s’est imposta e at fatu isparire s’urtima cultura calcolitica, dande pruntzipiu a sa Tzivilidade Nurachesa.
Sas tumbas de zigantes
Su primu aspetu de custa Cultura, non sunt sos nuraches, ma sas tumbas de gigantes, chi ateru non sunt che sos passadissos fatos de predas ladas e mannas, fichidas in terra de ata e cuzicadas cun ateras lastras mannas, a tretu chi galu oje nos ispantamus a pessare comente fachiat una zente chi non aiat sa tecnolozia moderna a moghere cussos codules.
Custas tumbas aiant unu sinnus chi la distinghiat da calesisiat ateru monumentu: in da in antis de su passdissu, longu dae chimbe a oto metros e fintzas de prus, juchiat unu lastrone ritzu, chi paret una betede A cun cund un’istampu a pianu de terra de 50 pro 60 tzentimetros pro nche ponner sos mortos in intro.
Dae su chi ant cumprovadu sos archeologos, su corpus de sa pessone non beniat posta in intro in pessu morta, ma a pustis chi sos ossos fint iscarnificados, si pessat, dae sos gurturjos e dae sos corbos o ateras feras de campu. In sa tumba, duncas, bi poniant petzi sos ossos paris chi carchi trastu: armas, discheddas, padeddas e cosas gai. In custu primu printzipiu de sa tzivilidade nurachesa non totus sas tumbas fint costruidas de lastrones; in territoriu de Florinas, pro nd’amentare una, sunt restadas galu oje, in Campu Lontanu, tumbas de tzigantes iscavadas in sa roca, chi juchent, a su postu de sa preda ritza in da in antis, una stele, isculpida in sa fatzada, in totu uguale a cussa de sas tumbas costruidas a preda.
SA PARTITZIONE DE SA TZIVILIDADE NURACHESA
Sos archeologos sardos, a simizantzia de cussos chi ant fatu sos iscavos in Creta e a Micene, ant chircadu de partire in fases sa Tzivilidade Nurachesa, ma custa partitzione restat pacu secura e pacu azudat a cumprendere sa bida de sos sardos de tando.
Totus parent cuncordes in su cunfirmare chi sos primos nuraches sunt istados costruidos a cumintzare dae su 1800 a. C., ma unu si ponet deretu sa dimanda: Los ant imbentados petzi tando o b’aiat atera costrutzione simile chi esistiat da meda tempus in antis? E in antis de costruire sos nuraches, sos Sardos ube istabant?
Unu tipu de pinnetu, de preda da fundamentu fintzas a sa coperta, in totu su Mediterreneu fit conotu miza e miza de annos in antis. Custu non cheret narrer chi soso Sardos Nurachesos apent copiadu una iscoperta anzena; issos puru la conoschiant dae meda e cando si sunt postos a si fachere unu pinnetu, si l’ant fatu de preda e mannu e forte.
Totus sos istudiosos de custu setore sunt cuncordes in su narrer chi sos nuraches sunt una costrutzione orizinale e tipica de sa Sardinna e si in atera terras de su Mediterraneu e de s’Europa s’acatant costruziones similes, ant peroe unu tantu de diferentzia chi nos impedit de las mutire nuraghes, siat ca costrutziones similes sunt istadas impreadas comente tumbas in Micene e in Creta, sia ca sa forma de sos monumentos de sas Baleares, de Pantelleria, o ateras, sunt tropu diferentes in sa forma a puntu chi non si podent narrer nuraches.
E tando? Podimus pessare chi sos Sardos Nurachesos podet essere un populu chi pro carchi tempus est istadu in mesu de sa zente de Cultura Monte Claro e chi a unu tzertu puntu si nde siat separadu e apet cumintzadu a costruire sos nuraghes pro abitassione e pro difesa, dande a bider chi fit unu populu capassu de istare a sa sola e, antzis, de tentare de sutamitere ateros populos. E goi podent aer fatu sos Nurachesos, cantzellandeche sa cultura chi, in antis de issos, b’aiat in Sardinna. S’atera cosa chi podimus pessare est chi esseret una zente arribada in Sardinna a banda de su 2000 a.C. e chi zai conoschiat sa tecnolozia de su brunzu e, sicomente fit armada menzus, at sutamitidu sas populassione chi b’aiat in Sardinna.
Sos nuraches E cun sos nuraches, comente la ponimus. Problema non bi nd’at. Su nurache est una costrussione a base tunda, e gai semper s’est mantesa pro belle e milli annos. Si pesat dae terra cund unu muru largu 2 m fintzas a un’artària de 4 m e sichit cun ziros de preda chi s’istringhent a cada ziru fintzas a serrare a un’artària chi bàriat dae 7-8 m a 10-11; a custu nde azunghiant un’ateru a parte de fora, semper de 2 m de làrgaria, chi peroe a in antis, de solitu a manu manca, dassabat liberu unu passassiddu de 60 - 70 o 80 cm ube beniat fata s’iscala tra muru e muru pro artziare a unu terratzu supra sa copertura.
Ube custa finiat, poniant, a tundu a tundu, predas longas sagomadas, chi ispuntabant dae su muru de foras, e supra bi costruiant unu mureddu e fotzis un’ateru localeddu cuzicadu comente su nurache matessi. Sa forma interna de su nurache, in temine tennicu, si narat tholos e duncas sos nuraches sunt cuzicados a tholos.
A banda de fora sa prima pinna de muru non est a piombo, ma incrunada fintzas a artu e duncas a forma de cono truncadu, o comente si podet narrer menzus, troncoconica. S’intrada, in cada nurache, est unu passadissu de pacu prus o mancu 4 m; a manu destra s’acatat una nitzu, chi si narat "nitzu de passadissu o de s’intrada". Su locale internu, in su nurache tipicu, presentat ateros tres nitzos: unu de fronte a s’intrada, sos ateros duos, unu a manca e unu destra. A opera conclusa, sos Nurachesos disponiant de una turre chi lis fachiat de abìtu e de fortilesa. Fortilesa contra a chie? A su chi contat unu para Gesuita, A. M. Centurione, de sas tribu lacanarjas.
A bortas non si cuntentabant de una curre ebia, ma nde costruiant ateras atacadas a costazos e gai beniant a aere nuraches semplitzes o monotorre e nurache complessos o polilobados. Si conoschent monumentos de duas, tres, bator e chimbe turres acostadas. Su prus mannu chi si conoscat est su Nurache Arrubiu de Orroli, chi contat, a pustis de s’urtimu iscavu, 21 turre. Meda conotos sunt sos nuraches S. Barbara de Macumele, Santa Sarbana de Silanus, nur. Madrone de Silanus e Nur. Losa de Abasanta, nur. Su Nuragi de Barumini. Sos nuraches chi esistiant in Sardinna e chi sunt istados riportados in sas cartas sunt belle e 7.000, ma sos archeologos sunt cumbintos chi superabant sos 8.000.
SOS BIDDITZOLOS NURACHESOS
Istudios, chi galu non sunt cumpletos, ca pacos archeologos bi si sunt interessados, ponent unu problema mannu, chi est totu de isorbere. In Sardinna b’at uno cantos bidditzolos chi de tzertu non s’ischit si sunt de su matessi tempus de sos nuraches. Su bonu de custos non conoscent nuraches ne in mesu ne acurtzu, sende chi, a cussiderare s’industria fitile (sa terracota), est a narrer sa tzeramica e ateros repertos imbentos in sos pinnetos, sunt istados abitados dae sa matessi zente nurachesa e fortzis in su matessi tempus. Custos bidditzolos fint costrutziones tundas a tipu pinnetu, sicunde su lumene chi lis damus oje.
Paret chi de tzertu sa bona parte fint fatos in preda dae su fundamentu, a simitzatzia de sos nuraches, est a narrer cuzicados a tholos, chi peroe juchiant una pinna de muru ebia. Fint largos dae tres metros fintzas a sos prus mannos de 11 metros de diametru. A banda de intro, in su muru juchiant duas, e a bortas tres o fintzas de prus, macherinas, ispetzie de armadios a muru, chi serbiant pro bi ponner trastos.
A bortas, in s’intrada, presentabant unu curridore, semper cuzicadu a preda. In mesu de sa camera bi fit su fochile, limitatu dae preda posta a tundu; raramente su fochile fit atacadu a su muru. In medas b’aiat peri, a fùrriu a fùrriu e atacadu a su muru, unu istrada de predas. In carchi pinnetu s’at acatadu predas postas de ata e cuzicadas cund una lastra, chi podiant serbire pro bi traballare o pro bi assentare trastos de sa domo.
Custas costrutzione, beniant mutidas anticamente truddas, ca fit a forma de cupola e sos sardos ant sichidu a la costruire fintzas a tempos rechentes e galu oje si podent ammirare in medas biddas, mescamente interritoriu de Giave, de Ardauli, Romana, Semestene, ube s’acatant sos pinnetos de preda prus bellos e galu ritzos, chi peroe non sunt de tempus nurachesu. Medas archeologos sunt cumbintos chi sos pinnetos juchiant unu muru de preda fintzas a una tzerta artària totu a fùrriu e sa coperta de linna. Custa fit fata cun truncos prantados in terra a intro de su muru e, in artu, imbarados s’unu a s’ateru. A cumpletare sa coperta depiant zucher sida. A banda de intro, pro chi non esseret intrada s’aba, beniat arrebusada de terra luzana. Su pamentu de custos pinnetos o truddas fit fatu cun grandu intellizentzia.
A fundu bi poniant, comente est istatu securadu in Surbale, su bidditzolu a curtzu a Teti, unu pizu de terra luzana, supra de custu unu pizu de forticu o gherdone e concruidu cund un’ateru pizu de terra luzana, S’urtimu pizu beniat cotu fachendebi supra su focu de tretu in tretu. Su resultadu fit unu pamentu assutu e pianu, chi pro tempos de tando, menzus non di podiat pretendere.
Nemos, oje, podet narrer chi sos duos tipos de pinnetu non esserent fatos a preferentzia de su mere de domo. Acurtzu a cada nuraches s’acatant sos pinnetos de bidditzolos mannos e minores, ma sa cosa curiosa est de chircare de ischire cando sunt istados costruidos custos: paret chi su nurache aiat perdidu sa funtzione antica, a tretu chi medas pinnetos o truddas sunt cotruidos supra sos muros de sas cortes de su nurache matessi, comente chi sa funtzione de fortilesa de su nurache no aeret apiu prus importantzia.
Est probabile chi sos bidditzolos siant naschidos cando sa zente est aumentada de numeru e sos nuraches non bastant prus pro totus; si podet pessare peri chi sa zente, creschende de numeru ca istabant menzus, a famillias intregas tramudabant e andabant a costruire ateros abìtos e lis fit prus cumbeniente de costruire pinnetos e non nuraches.
SA BIDA A TEMPUS NURACHESU
Pastores e massajos Sos omines nurachesos, a istare a sos restos de mandicu acatados in sos fochiles, fint pastores de berbeches, de capras, de boes e de porcos. Su bonu de ossos de tempos de tando, acatados ube manicabant e imbolabant sos restos, sunt berbechinos, bubulos, porchinos e de crapa. Paca cosa s’est acatada chi potat facher pessare chi esseren cassadores bonos. Sas pasturas non li mancabant e non pacabant afitu! Fint peri massajos e semenabant labore: tridicu, orju, lentiza e ateras piantas chi dabant frutu. Su tridicu beniat molidu ghetandelu supra una preda piata de granitu, posta, si pessat, supra una pedde bene conzata. Supra custa preda, sa femina, ca fit de pertenintzia sua a facher custu traballu o de sos pitzinnos, isparchiant su tridicu e bi colabant supra, ispinghendela a in antis e a secus, una preda a forma de naveta, fata de preda ispugnosa, de basaltu. Cun sa farina pessamus chi aerent fatu ispianadas e simuledda. B’at de credere chi conoschiant unu muntone de ateras berduras chi manicabant, crudas e cotas a buddidu. S’agricoltura Pro poder semenare su labore o traballare in locu de ortu bi cheriat ferramenta e de custa nd’at abarradu diversos esemplares e los podimus ammirare in sos museos: picos a punta e a ata, o a duas atas, istrales e atera ferramenta. No ischimus comente arabant e ite tipu de aradu possediant. Sos nurachesos nos ant dassadu boes juntos, su chi cheret narrer chi beniant impreados pro traballare, siat pro tirare s’aradu, fortzis de linna, siat pro tirare su carru.
Non s’at acatadu restos de pisches, ma est impossibile chi, zente chi istabat a curtzu a sos ribos e in atas de mare non aeret ischidu piscare? In medas locos sunt abarradas sas conchiglias de sos molluscos marinos chi mandicabant; sos de s’internu los oteniant baratande cun sos piscadores atera mercantzia. Est de pessare chi sa zente chi istabat mare mare baratabat peri su sale, chi de securu beniat impreadu dae sos nurachesos pro collire sa peta salida, pro chi non si l’esseret ghetadu su ferme. In cambiu sos piscadores podiant retzire peta, tridicu, orju, peddes contzadas e ateru.
Gherreris e navigantes Dae sas istratueddas de brunzu chi sunt istadas acatadas, mescamente in locos de cultu, ischimus chi sos Nurachesos fint gherreris bene armados de arcu e fritzas, de iscudu, de dagas e de ispadas. Ischimus puru chi surcabant su mare pro andare a baratare sa mercantzia issoro, chi de tzertu non podimus narrer ite fit. Contra a chie fint armados est difitzile a l’ischire.
A su chi nde pessat un’archeologo de su 1988, si gherrabant tra issos matessi: una comunidade, una tribu contra s’atera armada. Sa sotziedade Custu archeologo pessat, e fortzis at resone, chi sos Sardos de tando esserent organizados in famillias mannas chi biviant in su matessi nuraghe o in nuraches a pacu tretu s’unu dae s’ateru, chi isfrutuabant sas terras a cutzu e depiant difender (terras e bestiamene) dae sos bichinos. Si una banda de bardaneris tentabant de si facher meres de unu nurache, sa zente s’isserrabat in intro e dae supra de sa turre mandabat sinzales e pediat azudu a sos bichinos, parentes o amicos chi esserent, chi curriant a lis dare una manu in sa difesa. Ma, si sa situassione fit custa, comente s’ispiegat chi sos bidditzolos non fint affurriados dae murallones a difesa?
Est beru chi in nurache Losa e in S’Ena de Iddaro sos murallones bi sunt galu, ma sunt tropu pacos pro narrer chi totu sos bidditzolos fint difesos a sa matessi manera. B’at de pessare chi, cando sos Sardos ant abandonadu sos nuraches, ghetandeche sas cortes e costruinde sos pinnetos e sos fraviles supra cussos muros rutos, comente in Jenna Maria de Villanovaforru e in Barumini, siat arribadu unu tempus de pache e de trancuillidade e chi sas gherras tra frades esserent finidas. E sos nuraches, chin non fint prus abitassiones e fortilesas in su matessi tempus, esserent diventados tempios sacrados a no ischimus cale divinidade. Sa bida de cada die Sos nuraches, a intro, sunt iscurosos e no est chi si esseret potidu istare in intro die manna cun die.
Sa zente nurachesa, si pessat, si colabat su tempus in fora. Su nurache li serbiat pro reparu de sa note e de su tempus malu o de reparu contra su calore de s’istiu. In foras sas feminas formabant, cun sa terra luzana o atera terra adata, sos trastos pro sa domo, pro sa cuchina, pro collire s’aba, pro preservare su tridicu e s’orju in sos ziros e lu collire pro s’iberru. Ma si fachiant peri sos furreddos de terra cota, chi galu oje sunt unu ispantu a los bider.
E sos pitzinnos fint semper in fora a currillare o a pompiare su chi fachiant sos mannos e imparare s’arte. In sos bidditzolos sa bida non depiat essere diferente. Sunt pacas sas pratas ube si podiant adobiare e tratennere a si negossiare. Nuraches e bidditzolos fint costruidos a curtzu a sas benas e cando benas non bi nd’aiat, fachiant putos fungudos, a tretu chi s’aba no esseret mancada mai.
In su bidditzolu de Nuraghe Arbu de Cala Gone si contant 114 pinnetos, est a narrer unu populadu de 600 pessones, pacu prus o mancu; ma su prus mannu chi si connoschet contat 200 pinnetos, est a narrer chi b’istabant pacu prus o mancu dae milli e milli e ducentas pessones. S’iscola e s’organizassione sotziale Sos nurachesos non fint zente de pinna e de liberu. Sos pitzinnos no andabant a iscola a imparare a iscrivere e leghere. Su chi lis serbiat pro sa bida l’imparabant dae sos mannos.
Fintzas a tempos de oje non s’at acatadu peruna iscrita in limba nurachesa. Paret chi sos Sardos non apent apidu bisonzu de s’iscritura comente sos polulos de s’Oriente e de s’Egitu. Custu cheret narrer chi s’organizassione sotziale fit meda semplitze. Puru chi b’esserent capos e ministros de sa relizone, comente nos mustrant sas istatueddas de brunzu chi nos ant dassadu, b’at de pessare chi non aiant bisonzu de annotare in iscritu sas intradas e sas essidas de su cuberru de su nurache o de su bidditzolu o de su tempiu.
Cussa nurachesa, a su chi contant sos archeologos, non fit una tzivilidade urbana, est abarrada semper a tipu bidditzolos, s’unu separadu e indipendente dae s’ateru. Duncas, fintzas su baratare fit de pacu gabale, non b’aiat unu iscambiu de mercantzia a tretu de rechedere sa rezistrassione de sas intradas e de sas essidas. E non est a narrer chi sos Sardos non aerent connotu zente istruida!
In custos urtimos annos s’est bennidu a ischire chi tratabant cun sos Mitzeneos, siat in Sardinna che in Grecia, tratabant cun sos Cretesos e, si s’apurat ch’est beru su chi contat unu archeologo Israelianu, a banda de su 1300 sunt istados in Palestina. Ant conotu duncas zente chi s’iscritura la manizabat.
Namus de prus, ant costruidu sos nuraches prus mannos in su matessi tempus chi in Egitu costruiant sas piramides e sos nuraches sunt sos monumentos prus mannos de su tempu chi b’esserent in terra Europea! Sende gai fintzas a como non s’est acatada peruna iscritura nurachesa. In custos urtimos annos sos archeologos sardos ant iscavadu bidditzolos, chi andant dae su 1400/1300 a.C., ube sos abitantes s’aiant costruidu peri sos primos acuedotos chi si conoscant. E custos lo acatamus in Fonne, a Gremanu, e in Siligo, in su monte de Sant’Antoni.
A cussos tempos sunt de atribuire putos e funtanas costruidos cun preda vulcanica, sa tarchite, traballada a fine ch’est un’ispantu a bider cussos monumentos: Su Tempiesu de Orune, Santa Cristina de Paulilatinu, su tempiu de Sedda de sos Carros de Uliana, ch’est unu monumentu unicu pro sos tempos de tando, pro sa tipolozia e pro sa bellesa e perfetzione sua.
exeo
Articoli di questo autore
- SOGNI A SPAZI APERTI | MARMILLA 27 - 31 agosto 2008
- Isola di Mal di Ventre: lettera all’Onu per l’indipendenza
- Sa scumissa
- Festa dell’Estate a Berlino
- Guspini | … Hanno ammazzato compare Turiddu!…
- ETNOFILMfest | mostra del cinema documentario etnografico
- Rai Tre | RAZzE - Una serata di amici nel nome dell’amicizia
- Gurulis Vetus Rock Festival | Sul palco per Emergency
- Le due facce della Sardegna tra emigrazione, lingua e tradizioni
- Cinema Indipendente Sardo Itinerante | 4 edizione
- Tirrenia | Bravo Soru, beni fattu, fiat ora!
- ArteScambio: interscambio artistico tra Berlino e la Sardegna
- Consulta dell’Emigrazione | Piano triennale 2008-2010
- TORNA EOLO, L’AUTO AD ARIA COMPRESSA?
- Gesico | La Nuova Emigrazione
- [...]