ISTORIA SARDA (4)

SA RELIZIONE

Nos isetamus duncas de adobiare fintzas in sa relizone de sos Sardos preistoricos lumenes e mazines de deos e deas. Intantis sos archeologos, dae meda tempus, ant postu in duda chi cussas istatueddas de s’edade de sa preda antica e noba (Paleoliticu e neoliticu) sient figuras de sa Dea Mama, comente de solitu benint mutidas. Sunt cumbintos, antzis, chi si tratet de sa figurassione de una femina (una muzere ideale de s’omine) chi beniat posta in sa sepoltura pro facher de cumpannia a s’omine in s’ateru mundu e non esseret torradu in terra a disturbare sa muzere e sos fizos chi aiat, galu bibos, dassadu in custu mundu.

In tempus nurachesu custas istatueddas non s’acatant prus. Ma non s’acatant mancu ateras mazines de deidades. Est beru chi carchi archeologo est cumbintu chi sos nurachesos adorabant su Deus Trabu comente sinnu de potentzia, de fertilidade de sa natura, duncas de sa terra chi produiat tantos benes netzesarios a sa bida de s’omine, e de sa fertilidade de s’umanidade chi si perpetuabat cun sos fizos numerosos.

Archeologos non sardos, istudiande sa simbolozia de custu Deus, presentadu in forma de Trabu, sunt de su parrer chi siat sinnu de unu fenomeno naturale: una erussione vulcanica chi in anticu fit cosa tremenda, ca fachiat iscuricare su chelu, brivavat sa terra de su sole e impediat chi sas istajones s’esserent alternadas regulares.

S’ischit chi una erussione vulcanica est istada gai dannosa chi non de distruere un’isula intrega (Santorino) ma aiat pro meses e meses cubadu su sole e impedidu chi piantas e bestias s’esserent riproduidas secunde sa norma conota, e custu aiat causadu carestias e duncas morte e distrussione.

Sa furia de sos elementos naturales (temporadas de aba e de bentu, sa sicanna, terremotos e cosas similes) no aiant ispiegassione pro sos anticos chi no conoschiant sas lezes naturales de sa terra, non conoschiant sa sientzia chi conoschimus nois oje, e duncas pessabant a una fortza sovrumana chi causabat totu custu e totu custu si figurabant comente unu trabu furiosu chi bisonzabat de domare o de si ingrassiare e pro si lu ingrassiare, in sa mentalidade de sos anticos, bastabat de lu rapresentare in figura, siat chi esseret una mazine, siet chi esseret un’istatua.

Ma in tempos nurachesos no acatamus mancu una figurassione de custu tipu chi podemas narrer chi siet una rapresentassione de sa deidade. In sos locos chi si retenet sient tempios o locos relizosos, sos putos, sas funtanas e ateros, non s’acatant istatuas de deidades peruna. E sicomente no iscriviant depimus arribare a tempus istoricu, fenicu, punicu e romanu, pro bennere a conoschentzia de su lumene de una deidade nurachesa. In nd’unu monumentu, una dedica faveddat de Eshmun-Merre, comente deidade sarda e punica. Sa deidade sarda diat esser Merre, chi a parrer de sos istudios cheret narrer "Sennore".

In su tempiu de Antas, in territoriu de Fluminimaggiore ant acatadu una dedica a Sid Sardus Pater Babay. Sid diat esser una deidade punica (chi peroe nemos est istadu capassu de narrer e iscoperrer in cale tzitade Fenica o Punica esseret adoradu); Sardus Pater diat essere su lumene chi sos Romanos ant dadu a su deus de sos Sardos. Babay diat essere su lumene in sardu de su deus sardu, chi benit presentadu in sa mazine de una moneda romana de Balbus in nd’una conca coronada de pinnas de puzone, armadu de lantza e totu facher pessare a unu capu anticu, prus che a una deidade; ma goi si lu figurbant sos Romanos e fortzis sos sardos romanizados.

B’amus peroe un’ateru sinnu chi sos archeologos narant chi siat una rapresentassione sacra: su betile; cussu chi s’acatat in tzertas tumbas de zigantes de tipu meda elaboradas, ca sunt sostruidas cun predas traballadas a fine, est una preda chi paret unu missile prontu a moghere e benit assimimizadu a su fallum, su mermu de s’omine in ateras parugula, dande a intendere chi si tratat de su sinnu de sa fertilidade chi sichit, in sa terra, fintzas a pustis de sa morte de sa zente ch’est sepultada in cussas tumbas. Su fatu est chi sos betiles sunt de duos tipos. Unu paret unu missile e basta; s’ateru juchet duos burrutones, chi sos archeolgos identificant in duas titas e contant chi su primu est unu betile mascru e su secundu unu betile femina.

Cosa istramba!

Si unu esseret unu betile femina, sicomente a sos nuracheso non fachiat difetu s’intellezentzia, l’aiant presentadu cun forma diferente. Podimus narrer peroe chi unu est su sinnu de unu printzipiu vivificadore chi est mascru ebia; e s’ateru est unu sinnu de su matessi printzipiu de bida, chi aunit mascru e femina in su matessi betile, comente a narrer chi unu est mascru e s’ateru est ermafrodita (mascru e femina in su matessi momentu).

Siet ind unu modu, siet in s’ateru, non si tratat peroe de deidades, ma de sinnos, de sos cales non conoschimus sos sinnados, ma podimus pessare chi si tratet de unu deus de su calet sos Nurachesos non si permitiant de rapresentare sa mazine, ca sa deidade mazine no aiat, fit petzi unu printziu puru e basta e non si podiat o non si depiat rapresentare sa figura, comente su deus de sos Ebreos.

B’at archeologos chi contant chi sos Sardos Nurachesos adorabant comente deidade s’aba, cunfundende chi unu contu est a praticare su cultu de sas abas, un’ateru a cussiderare custa comente deidade. Medas populos aiant su cultu de sas abas, custu non cheret narrer chi las adorabant, sende chi cada ribu o funtana aiat sa deidade sua o sa ninfa, una ispetzia de deidade de secunda categoria.

In sas funtanas frabicadas e in sos putos iscavados, difesos cun-d una costrussione in preda dae s’evaporassione, mudados in formas e manera diferentes, praticabant sas tzerimonias relizosas e, a su chi contant iscritores grecos e romanos, amministrabant sa zustissia, ma dae custu a narrer chi adorabant s’aba comente deidade bi nde colat. Sos tempios de sa relizozne est menzus a los illustrare in figura, che a los descrivere: diat esser cosa tropu longa e non si diat dare s’idea zusta de su chi sunt in sa realidade.