Istòria de sa Sardìnnia

Tradusidura a
Arremundu Carta Raspi
Istòria de sa Sardìnnia
Edidori U. Mùrsia,
sa de duas prentada,
Milanu 1974.

Custu est s’istòrigu prus mannu de sa Sardìnnia. In su lìbburu cosa sua si funt formaus e informaus levas e levas de giòvunus, de meda genti e de scientis abramius de sciri e scuberri s’istòria, chi s’anti sèmpiri cuada, de su pòpulu sardu e de sa Sardìnnia. Istòria sèmpiri cuada de chini s’at sèmpiri minispretziau, imbrolliau, brullau e sdarrobau de is siendas, de is prendas, de is terras e de su mari. Ma sa fura prus arrorrosa est stétia cussa de sa beridadi e curtura chi impunnit a sa cusciéntzia partigulari de s’istòria nosta chi teneus che sardus. Is cuadoris de sa memòria cosa nosta funti stétius custrintus de cust’òmini mannu a oberri is calàscius de su sciri innui iant criau sa cannoscéntzia de s’identidadi nosta.

Pàginis 710/711
No is Cubedhus e is Alagon enta tentu in spèdhiu is ùrtimus urreis aragunesus, ma “aquell nombre de Arborea que los sardos tenian en gran veneracion”; bandu e tzèrriu de guerra chi sèmpiri iat fatu aproillai is populatzionis de s’ìnsula, malas a sumportai su giuu de su stràngiu e amentendi sèmpiri is guerras itroxosas de illiberatzioni batalladas a su costau de is Giugis mannus de Aristanis. No fiat stètiu bastanti in su 1410 a ndi sderrui su Giudicau impitichendindi is làcanas e furriendincendidhu a marchesau, ne de ndi bogai cun is Cubedhus su nòmini dinàstigu: Arborea e Aristanis funt sèmpiri aturaus che nòminis innui s’espressat sa sardidadi e s’indipendèntzia. Abbisongiat duncas bogai e sculai totu cussu chi in is Sardus, ma su prus in is partes de s’Arbarea, abarrat de su groriosu tempus giuicali; e che a primu chistioni, s’aciungi is feudus a sa Corona e s’assùmiri su tìtulu in sa personi de s’Urrei, scioberu a s’arrexini chi depiat donai chitzi meda is arrisurtaus bòfius.

Chentza prus de una ghia e una pandela chi aguantessint biu su sentidu de sa “nacion sardesca” e dhus tzerriessint a bodheu cun is armas, in is Sardus s’iat at èssiri sbentiau po sèmpiri su spìridu de batalla contras is concuistadoris; e abellu a bellu iant at èssiri torraus amasedaus e asseliaus. De prus de unu sègulu, de is guerras de Marianu IV apustis, is urreis aragunesus, po cantu intramesu a s’impotèntzia e sbregungiamentus, si fiant incanius prus che contras àterus aremigus de is arrennus cosa issoru, in su bòlliri “destruir la Casa de Arborea, asi que no hi aguess nigun defensador dels Sards, e que puhuiss tratar aquells com a cattivs”.

Nimancu unu sègulu apustis a s’accabbu de su marchesau de su Alagon, Cubedhu, scriiat su Fara in su lìbburu “De Rebus Sardois”: “et bellum centum annis cum Arborensibus gestum esse finitum et insulam esse pacatam et tyrannis liberatam, facile quisque intelligebat”. In mancu de cent’annus, in àterus fuedhus, is de Arbarea chi fiant stètius sèmpiri bantaxaus che is campionis de is guerras cumbàtias contras a is concuistadoris stràngius, tanti ca su chi iant fatu fiat pàrtiu cosa bona e dìnnia de èssiri postas a menti, beniant imoi cunsideraus tirannu chi iant mòviu guerras medas po goràngiu issoru; e fiant is Aragunesus chi iant illiberau i Sardus da sa sutamissioni a issoru.