L’Eco de sa Sardìnnia

Custu lìbburu dh’emu comporau e lìgiu po cuncodrai sa tesi de lìteras in “Istòria de sa Sardìnnia”, unu killu e cincuanta gramus de curtura lìgia e scrita in duxentuses pàginis. Tesi arrelatada apitzus de sa “Prenta sarda”, e a mei fudi tocau de dha fai apitzus de su giorronnali, fundau de Giuanni Batista Tuveri, su “Curreu de Sardìnnia” bessiu de su Maju 1864 fintzas a sa Paschixedha de su 1879. Deu apu bodhiu e lìgiu casi 150 nùmurus de is primus ses mesis de su 1865. In totu mi seu lìgiu 3885 artìgulus e dhus, apustis de èssiri contau is arrigas po ndi assentai s’importàntzia, apu schedaus in cincu tàulas: Internus, Esterus, Noas Vàrias (Bariedadi), Pubricidadi e Àteras Noas. A sighiri apu stèrrriu tres argumentus chi anti fundau is “Tres Capìtulus” de sa tesi cosa mia:

1) “Sa chistionis de is Ademprìvius”, is leis contras de su connotu funti stètias trassadas in cussas dias, de is ses mesis tocaus a mei, est pròpiu intzaras ca nci fudi stètia sa lei n° 2232 cussa de su 25 Arbili 1865, chi iat sciusciau de sùncuna is imperus colletivus de is siendas imperadas in su satu cumunu, imperus cannotus de sègulus e sègulus, e chi iant donau sa possibbilidadi de porri bivi a is populatzionis sardas.

2) “Su Brigantraxu”, arreu in is montis, satus e cussòrgias de s’Itàllia mesudiali, chi fut costau prus de cincumilladuxentudoxi mortus, cincumillacorantacuatru impresonaus e tremillacincuxentunorantaseti arrèndius. Custa renda fudi stètia tenta cun centubintimilla sordaus imperaus de su Lampadas 1861 fintzas a sa Paschixedha de su 1865. De cust’ùrtimu annu deu apu lìgiu is noas chi torrat su “Curreu de Sardìnnia” apitzus de is messaju, giorronnaderis, marradoris, berbecarxus, bacarxus, crabarxus e procaxus chi aproillant a trumas, in is làcanas de sa Basilligada, a is bandas a fai bardanas. Iant a lompi fintzas a casi 1200 sbandius, che in cudha de Cràmini Donatedhu tzerriau “Crocco”, chi fiat impudau de èssiri bociu, a 23 annus sceti, 62 personas e a 13 iat tentau de dhus bociri. In sa banda cosa sua nci fudi avatu de issu Ninco Nanco chi fudi stètiu in is batallas cun is sordaus a su costau de Pepinu Garibaldi in su 1860. No si cannoscit su nùmuru de is sordaus e carabbineris e guàrdias natzionalis mortas in cudhus annus, ca no est stètiu mai scoviau.

3) “Sa Pubricidadi” mi femu arròsciu de scriri chistionis de istòria manna, e intzaras mi seu scioberau de fai unu capìtulu stramu, pagu sèriu, de importu piticu. Ma mi parit ca calancuna cositedha bellixedha e de ponni a menti seu arrennèsciu a dh’agatai fintzas in mesu a cudhas Cuindiximillacincuxentutrexi arrigas, casi dexeseti nùmurus de su giorronnali intreus de pubricidadi. Diretoris de su “Correu de Sardìnnia” fenta stètius fintzas O. Baccaredda e G.B. Tuveri. Asuta de s’arrètulu su “Corriere di Sardegna” teniat scritu in prus piticu: giorronnali polìtigu-ecuòmigu-cumercialli ufitzialli ca “pubrigat is insertzionis e atus e abisus de sa Càmara de Cumèrciu”. Fintzas sa pubricidadi si amostat cumenti in cuss’annus si fessit tèntia sa burghesia sarda in is chistionis chi anti lassau arroris e corrutus fintzas a is dias de oi in Sardìnnia. Su giorronnali no pigat posizioni contras a is leis po ndi sdarrobai is 200.000 etarus de is terrinus ademprivilis a is sardus, ma in sa pubricidadi s’agatat cussa de sa “Cumpangia de sa Ferrubia” ca teniat su fradi de Camìlliu, Gustavu Cavour che a presidenti, cudhu chi Venutu Lobina fait cumparri a meda annus de sa morti in s’arrumanzu “Po cantu Bidhanoa” nomenau po essiri unu “bagasseri sperditziau”. Custa cumpangia fai sa pubricidadi po comporai linnàmini, bois, ainas e àteras cosas po s’acudi a ndi pigai is terrinus a is sardus, e aici si cumprendit fintzas mellus is cuatrus, sceti, arrighixedhas de is noas apitzus de is chistionis sotzialis de su continenti e de Sardìnnia, scritas a sa cua de custu giorronnali.

Ma gosaisia custus bobois de s’anticolunialista e mesudialista ante literam. Issu ca fudi stètiu unu catòligu arrabiau, leitimista e contrasavoiardu in su matessi tempus.

Pàgini 36
“Fondetevi, se vi da l’animo, un’altra fiata con gente che, dopo avervi trascurato e spogliato, della vostra miseria, della vostra nudità ancora si ride” Aici acabbat in s’artìgulu, apitzus de is stùdius a s’universidadi in s’Ìnsula, Istèvini Sampol Gandolfo.

Pàginis 44/45
Custu po mori de tretus mannus est su giorronnali de Sampol e podit èssiri tzerriau sa de primu sistemàtiga e orgàniga dennùntzia apitzus de is prus impotantis de sa chistioni sarda, ma de prus de cuindixi annus innantis chi Giuanni Batista Tuveri dha betiàssidi de aici, mancai siat fintzas berus, istorigamenti, ca sceti a su tempus de cust’ùrtimu issa potzat èssiri posta in manera currègia cumenti a “chistioni” bera e pròpia.
“L’Eco de sa Sardìnnia” pigat cun barrosia duus òrdinis de temas, sceti tanti po nai, s’unu contras de s’àteru, dhus incuadras e ndi dhis donat una interpretazioni originalli de isssu etotu.
Su primu tanti serbit po spinnigai ca is chistionis traditzionallis de s’Ìnsula pigant sètius e tonus de grai evidèntzia a su sighiri de sa cuncessioni de su Instatudu, in su 1848, e in partigulari a sa “fusione perfetta”, ca custa nda sderrutu a cadeuna defensa annantis a is scioberus de su guvernu illibberali, funtzionalis arrespetu de sa pulìtiga de su Premonti ma arrorosas po sa Sardìnnia, cumenti a su fai brintai totu de sùncuna su illiberismu ecunòmigu chentza de andai abellu, ca femus in d-una natzioni cun s’ecunumia a s’antiga, e fintzas po custu no preparada a dh’apoderai.
Cun onestadi meda, est cosa bona a dhu pretzisai, su giorronnali ghetat su bandu ca cussas chistionis, a cadeuna, nci fiant giai de tempus meda; parit bollat nai, ma perou, ca sa “fusioni, imoi, imperfeta” dhus at acapiaus aici a strintus de ndi dhis at amanniai sa malesa; ma in dònnia manera podint èssiri dennuntziaus, e fiat ora, ca imoi nci fiat po mori de s’arregimu nou un’arrelativa illibertadi de prenta. No parit un’ancada, po ùrtimu, su nai ca po mesu de custa bia su giorronnali donat, cun d-unu antècipu de casi de trexannus, cun problematicidadi, fintzas in s’imperu de is fuedhus de cussas chi at a èssiri sa ”Chistioni mesudiali” apustis de s’Unidadi, frimu abarrendi is difarèntzias medas specìfigas, siat in su sensu de is tempus e de sa geografia.
Su segundu livellu, fintzas a oi de atualidadi in s’abètiu istoriugràfigu de sa Sardìnnia, si fait de fundamentu apitzus de su fatu ca is dennùntzias prus grais ndi bessint de unu “humus” ca bieus craramenti, mancai in d-unu tempus passau chi totus amostant de crei interrada, est a nai in cussu de is ùrtimus dexannus de su Setixentus, innui su mali cuntentu de is Sardus at a sbudhai cun sa violèntzia: no est sceti tanti po nai ca is murrùngius de Sampol cumintzant cun sa “chistioni de is trabballus”, impleos, est a nai cun sa matessi chistioni chi iat fatu scriri sa de prus importu mannu meda de is cincu pregontas de is Sardus presentadas a sa Corti savoiarda a Turinu, a is primìtzius de sa cassa a is Premontesus, in su 1794, cumenti eus arremonau ainnantis”.

A pàgini 42
“Is Ameriganus funt coerentis: ca su fàmini s’incarrigat de sighiri s’obra de sa pulìtiga cosa insorus, l’esterminio della razza indigena, issu no si depint oponni a s’atzioni cosa sua”.

A is pàginis 47/48
Ma in dònnia manera, faint spantu fuedhus ca funt de allabamentu cumenti a cussus ca imperat in su 9 de Ladàmini de su 1852, candu nùmenat s’Ìnsula (sa Sardìnnia) che sa “Irlanda” de su Premonti e dhu fait cun casi duus mesis de antècipu a unu discursu assimbillanti chi iat a bessiri in sa “Gazeta Populari” sa de Giòrgiu Asproni.
“Acabbaus. Ca chi s’Istadu de imoi de sa pàtria nosta est de lastimai, sa nexi est sceti de is Premontesus de is de s’antipassau e is de oi chi dh’ant guvernada. Custu est averiguau de sa nexosa arruina in ca issus dh’anti lassada sèmpiri. Ca chentza sagrifìtzius proportzionaus, chentza s’incoragiamentu, chentza de sa protetzioni, chentza de giustìtzia, chentza de s’initziativa, su cuncursu, in cada obra ùtili, de s’arrispetivu guvernu, unu pòpulu, una natzioni no si ndi strantaxat. Est sa Sardìnnia s’Irlanda de s’arricu e abburrèsciu Premonti. Cun sa difarèntzia, nosu emus aciungi, chi emus a tènniri gana de arriri, ca in s’interis ca s’arricu Ingresu tenit s’oru, e minisprètziat is patatas de s’Irlanda pòbora; su Premonti, de sa Sardìnnia, chi issa nd’iat tentu, at èssiri tirriosu fortzis fintzas de is patatas e de sa pulenta, ca issu nd’est abramiu ”.