Lingua Sarda Comuna? Intervista di I. Murgia a Frantziscu Màsala

Frantziscu Màsala no tenit abisòngiu de peruna presentada, ca est totu sa vida in cumbata po su sardu e po sa terra sua, lasseus fueddai a issu etotu.

“A sos tempos de sa pitzinnia, in bidda, totus chistionaiamus in limba sarda. In domos nostras no si faeddaiat àtera limba. E deo, in sa limba nadia, comintzei a connòschere totu sas cosas de su mundu.

Ma, a sos ses annos, intrei in prima elementare e su mastru de iscola proibeit, a mie e a sos fedales mios, de faeddare in s’ùnica limba chi connoschiamus: depiamus chistionare in limba italiana, «la lingua della Patria», nos nareit, sèriu-sèriu, su mastru de iscola.

Nois no connoschiamus sa limba italiana e, pro cussu, nos istaiamus mudos de fronte a su mastru ma, tra nois, sighemus a faeddare in sa limba de mama. Su mastru, cando nos intendiat alleghende in sardu, nos daiat ses atzotadas subra sas manos, tres pro donzi manu. E, tando, istaiamus mudos puru tra nois.

Gai, totus sos pitzinnos de ‘idda, intraiant in iscola abistos e allirgos e nde bessiant tontos e cari tristos. Pro cussu, como chi so betzu, s’idea mia est custa: de atzotare subra sas manos a totus sos italianos chi no faèddant sa limba sarda”.

Ita ndi pènsat Frantziscu Màsala de sa proposta de unificai sa lìngua sarda?

“Est unu sbàlliu perigulosu meda, certus presumius pènsant de podi unificai sa lìngua a fortza de autoridadi polìtica, is chi ant fatu custa operatzioni no stìmant sa lìngua sarda, antzis dda bolint cundennai. Sa primu proposta LSU ndi boliat scancellai sa fueddada campidanesa, boghendindi sa lìtera “x” de s’arfabetu, unu machìmini fora de sentidu, cumenti e chi nosu no depaus prus nai is fueddus “Maxia o Trexenta”.

Imoi funt prontus a fai su pròpiu sbàlliu, un’atra cumissioni. Sa lìngua no podit essi imbentada a taulinu, e nimancu calada de s’artu ma depit movi de sa genti e a essi prus pretzisus de s’impreu in scola. Poita nosu sardus chistionaus s’italianu? Poita s’ant obrigau! In scola e foras de scola puru”.

Ma poita a nosu Sardus si serbit unu standard?

“Su sardu no est stètiu mai una lìngua unitària, antzis est sèmpiri stètia pratzia in milli acodeddus, ca sa stòria nostra puru no est una stòria de unidadi de su Pòpulu Sardu ma una stòria feudali e oindi’ puru su feudalèsimu in Sardìnnia s’agàtat ancora. E duncas no fait a unificai peruna lìngua sarda. Sa lìngua chi at cumandau in sa terra nostra est sèmpiri stètia sa lìngua de is chi ant bintu e su Pòpulu Sardu at sighiu a fueddai sa lìngua sua.

S’impreu fitianu sceti iat a podi unificai su sardu ma po fai custu depit intrai a scola, obrigatòria. Aici at a podi nasci a bellu a bellu, totu su materiali didàticu, ditzionàrius, literadura e s’at a arribbai a calincuna forma de unificatzioni.

Aici etotu at fatu s’italianu, Goldoni at sighiu a scriri in venetzianu candu s’italianu fiat giai obrigatòriu, mancu sa lei nci dd’at fata a dd’obrigai a scriri in fiorentinu, cincu sèculus nci funt bòfius a unificai sa lìngua italiana e su matessi tanti nc’eus a ponni po su sardu.

Ma medas scridoris italianus sighint ancora a scriri in is fueddadas insoru, cumenti ant fatu Pasolini e Gadda o in Sardìnnia Sergi Atzeni. Po no nai de sa genti, de su “registru prus bàsciu” ddi nareus, in totu is regionis italianas donniunu fuèddat sa lìngua sua, chi andas a su Vènetu o a Nàpoli as a benni a biri ca totus sighint a fueddai su dialetu insoru”.

Duncas no est de acòrdiu Fustei a standardisai su sardu?

“Càstia, a mei mi tzèrriant sèmpiri a bandai a cuddus cumbènnius chi faint, in Ala Birdi etc. Ma deu no ddui andu mai. A s’assessori dd’apu nau: chi bolis a mei, innantis de totu cumentza a mi ndi bogai de Sardìnnia is indùstrias de su petròliu e is basis militaris, chi funt una “catastrofe antropologica”!

Rovelli si nc’est papau duus “Piani di rinascita”, e aici etotu faint Previti e Berlusconi chi sighint a campai cun su dinai sardu. Fortzis seu bessendindi de s’argumentu ma segundu mei in Sardìnnia ant traìxiu totus, totu cantus! In is eletzionis is Sardus ant elìgiu a Berlusconi e ant votau “Alleanza Nazionale” ma brullendi seus?! Su Partidu Sardu s’est torrau a nudda, agiumai no esistit prus.

Ma torrendi a su contu de sa lìngua, torru a nai, no fait a unificai “dall’alto” chi provaus a fai diaici no nc’eus a arrennesci mai, unu machìmini est e mannu puru”.

Sa proposta “Limba Sarda de Mesania” dda connoscit?

“Unu bellu sciollòriu cussu puru. Is polìticus depiant batallai po otenni su chi no eus otentu nosu, est a nai una lei de “iniziativa popolare” giai chi sa nostra si dd’iant scrocorigada, totu is partidus, povintzas su partidu sardu! Ca no dda boliant e no dda bolint mancu imoi! Ca sa lìngua est unu marcu de identidadi, serbit a nai e chini seu.

Tòcat a fai su chi faemu deu a Rovelli, ca ddu chistionamu totu in sardu, e oi etotu unu generali de is basis stràngias bolit chistionau in sardu e si issu ti nàrat ca no ti cumprendit ddi depis arrespundi ca no ti ndi impòrtat nudda, antzis a si dda pigai in... !

Su problema est ca nosu no seus meris mancu de sa lìngua nostra, cumenti mai ddu seus stètius. No àndat beni mancu custu standard de mesu duncas, no àndat beni nudda nudda. Is scridoris ant a sighiri a imperai sa lìngua chi connoscint mellus, cumenti apu fatu deu chi apu scritu in sa lìngua mia”.

E intzandus ita tòcat a fai?

“Cumenti ant fatu in Val D’Aosta e in Trentino: sa lìngua sarda obrigatòria in totu is scolas, amarolla! Ma cali sardu m’as a nai: su sardu! Dònnia professori at a scioberai cali lìburus imperai, cali ditzionàrius, cali literadura ec. Ca no nci teneus mancu unu ditzionàriu cumenti si spètat in Sardìnnia! Chi printzìpiat sa scola is mass mèdia puru depint ponni infatu deghinou iat a essi sèmpiri una cosa isolada e mai sistemàtica.

Andendi beni sa cosa, oi unu scienti su sardu ddu bit po sa primu borta in s’universidadi, ma ingunis no proponint unu sardu biu ma archeologia linguìstica, po formai ricercadoris e no genti bona a fueddai su sardu ca mancu is professoris funt bonus a ddu chistionai su sardu e chi ddus ponis a scriri no ndi bògant nudda. Est berus ca calincunu no est nimancu sardu, ca is Sardus teneus custu puru, chi nc’est de scioberai tra unu sardu e unu stràngiu est siguru chi scioberaus a su stràngiu. Poita no si fidaus mancu de nosu etotu.

Ma chi in un’ofìtziu o in unu cuncursu su sardu fiat obrigatòriu, intzandus ndi iast a biri de genti studiendi! Cumenti faint oi is chi chistiònant de lìngua sarda sèmpiri in italianu, ca no nci creint e ddu faint sceti ca funt pagaus. Fuèddant in italianu ma pàpant in sardu!”.

Ma chi sa Regioni depit scriri in sardu cumenti depit scriri?

“A unificai sa lìngua nci bolint cincu sèculus. Atra cosa no ndi podeus pretendi. Dònniunu incumèntzit a fueddai su suu e a scriri e si sfortzit de s’acostai a is atras variedadis. In scola su maistu imparit su chi bolit! Sa sua, un’atra, basti chi siat sardu, a bellu a bellu is variantis s’ant a acostai apari solas solas. Sa normalisatzioni ortogràfica puru depit sutzedi diaici, depit nasci de s’impreu fitianu, cumenti at fatu s’italianu etotu.

Custa cosa no est sutzèdia mai, po cussu sa lìngua nostra s’agàtat pratzia in milli dialetus ca su protzessu naturali de unificatzioni est stètiu blocau. E po su materiali didàticu su pròpiu arrexonu, donniunu depit scriri su chi connoscit issu. Ma sa cosa de fai prus de pressi est una lei de “iniziativa popolare” po fai intrai su sardu obrigatòriu in is scolas sardas!

Ca chi tui andas a t’assentai a unu liceu no ti pregòntant prima a sciri chi bolis fai su latinu, ti dd’agatas giai ingunis obrigatòriu e aici etotu tòcat a fai cun su sardu. Si iat a depi arribai a essi su sardu una lìngua “veicolare” po podi fai letzioni de matemàtica o de filosofia in sardu e no sceti una “càtedra” a su costau de sa de s’italianu.

Imperendi lìnguas medas cumenti acostumaus a fai oi, cun fueddus pigaus de atras lìnguas e cumenti fait su sardu de sèculus e sèculus chi est prenu de fueddus lassaus de totu si dominadoris chi nci funt passaus in logu nostru.

Sa lìngua si est bia e si est forti no depit tenni peruna timoria o bregùngia a imperai fueddus de atras lìnguas, deu fueddendi imperu medas lìnguas, custu amesturu est sa bellesa e s’arrichesa de su fueddai e sa fortza est a pigai unu fueddu stràngiu e a ddu sardisai e a ddu fai nostru. Sa lìngua prus est forti prus est acapiada a sa vida de dònnia di’ de sa genti.

Su campidanesu est su sardu prus acapiau a su pòpulu, a sa genti, su logudoresu est una fueddada dedicada a sa poesia de amori, a s’arcàdia po mala sorti. E deu seu cumbintu chi a s’acabada de is contus s’at a imponni pròpiu su campidanesu, ca est sa varianti prus difùndia e prus acapiada a sa genti.

Tui no podis imaginai totu su chi m’ant nau po ca apu scritu de pòburus apicigaus a terra e no de arcàdia, “Il dio petrolio” no est stètiu mai cumprèndiu cumenti a libru e nimancu is poesias mias, agoa ant nau ca gei fiat beni scritu ma nudda de prus”.

Ita ndi pènsat de is scridoris sardus de oi?

“Canes de isterzu”, tremendus funt, sèmpiri lingendisì su culu de pari a pari e traitoris. No s’agàtat una cosa in gràtzia de Deus chi chistionit de Sardìnnia.

Mancu unu ndi sarvu, mancu a mei, seu innoi abetendi a mi morri e mi ndi parit bregùngia su essi nàsciu. Su chi ses biendi est un’òmini fadiau, chi no ndi podit prus de nudda e de nisciunus”.

Cumenti est sa situatzioni de su sardu in bidda sua oi?

“Lègia est, cumenti in dònnia logu, un‘amesturu totu e mi timu puru chi is giòvunus ddu siant lassendi su sardu. Po su prus est una lìngua fueddada de messajus, pastoris e maistus de muru. Is piciocus chi si partint a fai su sordau o unu cuncursu, candu fùrriant chistiònant totus sa lìngua italiana. E candu chistiònant su sardu faint unu matzamurru totu cun s’italianu. Certu candu fia piciocu deu sa lìngua nostra fiat su sardu e totus chistionamus su sardu, in domu e foras de domu ma imoi...”.

Ita ndi pènsat Fustei de is leis 26/97 regionali e 482/99 natzionali?

“Totu sos chi sunt bènnidos dae su mare ant batidu in Sardigna sa limba issoro, cherzo narrere chi donzi limba at lassadu cosa intro sa limba sarda. Sa limba sarda est s’ispixu de tremiza annos de una istòria male fadada. Ma sa beridade est ca totas sas limbas istranzas sunt istadas amasedadas dae sa “natzione sarda”.

Custa limba est s’ùnica “pàtria” nostra, ca in issa bi sunt sas raighinas de su tempus passadu e su sèmene de su tempus benidore. Dae cando s’est congruida s’edade de sos nuraghes, de nudda semus istados padronos nois sardos, si no de sa limba nostra: intro de issa, comente intro unu siddadu interradu intro sa terra, si sunt costoidas totu sas memòrias e totu sas isperas de sa zente nostra, in aisetu de mezus fortuna.

Puru si no est bellu a contare rie rie sas disgràscias de domo nostra, tòcat de narrere chi, oe in Sardigna, ch’at tres limbas: sa limba italiana, sa limba de sas rafinerias e de su petròliu, sa limba americana de sas bases militares e sa limba musulmana de s’Aga Khan, sa limba de su cementu.

E sa limba sarda ue ch’est finida? Si ch’est andada in disterru, impari cun sos emigrados, peri su mundu, e est diventada sa limba de sa malasorte. Calicunu at nadu: “A unu pòpulu tue li podes leare totu ma, si li lassas sa limba, custu pòpulu sighit a esìstere; si a issu tue li lassas totu ma li leas sa limba custu pòpulu no at a esìstere pius”.

Ite fàghere? Su 13 de triulas de su 1978, in Casteddu, unu “Comitadu pro sa limba sarda” presèntat a su presidente de su cunsizu regionale sardu una “proposta di legge di iniziativa popolare per l’introduzione in Sardegna del bilinguismo perfetto”.

Custa proposta fit acumpanzada dae 3850 frimas, postas adainanti a su notàriu dae sos eletores sardos e pro agiunta bi fint àteras milli frimas, no in règula cun su notàriu, imbiadas dae sos emigrados sardos in disterru peri su mundu.

E tando it’est capitadu? Sa proposta in su cunsizu regionale benzeit cracada, bociada. Ma pro aconortu de sos eletores sardos, su cunsizu at presentadu una “proposta di legge consiliare” (n. 2602 19.5.81) e l’at imbiada a Montecitòriu, in Roma ue est interrada oe chi est oe, in su campusantu de sas lezes mortas.

Ma s’istòria no est ancora finida ca sa chistione de sa limba est longa comente su mèrcuris. Su 7 de su mese de Ledàmine de su 1993, sa giunta regionale at presentadu a su guvernu italianu una leze noa pro sa “Tutela e valorizzazione della cultura e della lingua della Sardegna”. Ma su guvernu italianu (e su padronu malu est comente un’annada mala) at leadu custa leze noa e che l’at posta, impari cun s’àtera in su campusantu romanu de sas lezes mortas.

Ma s’istòria no est galu finida. Su 15 de su mese de ledàmine de su 1997 bessit in campu sa leze regionale nùmeru 26 “per la promozione e valorizzazione della cultura e della lìngua della Sardegna”. Una leze longa longa, vintichimbe artìculos chi nàrant totu e nudda. Benit istituidu un’osservatòriu de dòighi bonos òmines-osservadores, sapientes chi ischint totu e nudda.

Sa leze distrìbuit puru unu pagu de miliardos a totus sos canes de isterzu chi màndigant in su piatu de sa limba sarda. Una leze inùtile, chi làssat sas cosas comente sunt: in s’iscola sarda sa limba sarda no esistit.

Ma s’istòria no est galu finida. Su 25 de su mese de Sant’Andria de su 1999, su parlamentu italianu bògat a pizu una leze “sulla tutela delle minoranze linguistiche”. In mesu a totas sas limbas minoritàrias b’est sa limba sarda. Ma sa leze est unu matzamurru.

Pro nois est un’imbrògliu, una disarchiladura. No b’at paridade giurìdica, no b’at bilinguismu perfetu. In sas iscolas sardas no esistit sa limba sarda! In sas iscolas sardas b’est s’òbligu de istudiare sa limba italiana ma no b’est s’òbligu de istudiare sa limba sarda!

Su millènniu est passadu ma custa istòria de sa limba sarda no est galu finida: istamus a bìdere comente at a finire”.

Fonte: ivomurgia.splinder.com