Sa sunétiga de sa lingua sarda

de Francu De Fabiis

venerdì 22 dicembre 2006 di Francu de Fabiis

Sa sunétiga est sa sciéntzia chi stúdiada is sonus, de totu is lìnguas e limbarzos óminas, castiendidhus cumenti, custus sonus, benint sulaus e cumenti funt cuncodraus fisigamenti.

Issa castiat is Òrganus Suladorzus [1] e is muimentus chi custus faint po bogai unu sonu. Custa parti de sa sunétiga est tzerriada Sunétiga Suladorza [2]. A un’àtera banda nc’est sa Sunétiga Acústiga, chi studiat is sonus in sa, e po sa, cunsisténtzia fìsiga issoru.

Po sa fìsiga su sonu est un’unda bògada de su Tumbamentu [3] de s’àiri inghitzada de su muimentu de unu corpus calisisiat. Custu tumbai poidit éssiri arregulari e aici in custa manera teneus unu sonu meludiosu, tzerriau sceti sonu, ma perou chi custu sonu no est arregulari intzaras teneus unu sonu burdu, tzerriau sceti carraxu.

Is sonus chi bogant is lìnguas óminas funt donaus de su tumbamentu de s’àiri chi passat aintru de is òrganus suladorzus de chini est fuedhendi. Custu tumbai si fait, in giai casi totu is lìnguas óminas, in su mamentu ca su sùlidu est bessendi de is prumonis in s’interis de s’arrespiratzioni. Custa si fait in duus mamentus beni pratzius:
1) Brintadura de s’àiri.
2) Bessidura de s’àiri.

Nc’est calancuna lìngua chi tenit fintzas sonus, e fuedhus, in s’interis de sa brintadura de s’àiri, biei cumenti a amostu s’Isvedesu.

Àteras lìnguas ndi tenint, de sonus, fendidhus cun sa difaréntzia de pressioni de s’àiri chi est in foras de sa buca cun cussa de aintru a is òrganus suladorzus.
Custas si tzèrrianta lìnguas Clik, e funt aintru de su sistema limbìstigu de medas populatzionis africanas, un’ùrtimu arrastu de custa manera de sulai custus fuedhus est candu nosus naraus de no cun sa difaréntzia de pressioni de s’àiri cun sa lìngua in is sìntzias.

S’òrganu tumbadorzu chi bògada su sonu est s’Orguena o s’Ogroena [4], chi est una spètzia de scatuledha cun bator Ossumodhis [5] .
Custus in sa parti de adenanti funt fissus e dhus agataus adhia, o mellus a palas, de sa pedhi de su tzugu a s’artària de su Pisu o su Nuu [6].

Labai is bisuras A-B, nùmurus 4, adhia de custus mùsculus nci funt is chi si movint, o mellus chi si podint movi, chi dhus tzerriaus Sedas [7], bisuras A-B, nùmurus 3. A mei de custus cuatrus ossumodhis nci funt is Tumbarzas [8] bisuras A-B, nùmurus 5, chi mancai su nómini issoru in Itallianu, funt duus mùsculus.

Candu is ossumodhis, is sedas, funt stesiadas s’una de s’àtera e s’àiri barigat custa obetura tzerriada Tùvuri [9], bisuras A-B, nùmurus 2, no sutzedi nudha. Candu is sedas funt acostiadas is tumbarzas podint éssiri bènnias fètias de s’àiri chi de is prumonis s’incarrerat po lompi a sa buca e aici teneus unu sonu.

Is tumbarzas funt mùsculus a bisura de murrus, chi podint essi fètias, funtzioni allecanada o mota, o si podint furriai de grussària, funtzioni bia. Chi custas s’ingrussant bogant unu sonu grai, ma chi custas s’islangint donant unu sonu punciudu, o mellus, acutzu.
Su sonu si poidit cambiai fintzas a segunda de sa longària de sa parti de is tumbarzas chi benint lassadas a movi, prus longa est custa parti chi si tremit e prus punciudu est su sonu, e a s’imbressi, prus crutza est custa parti e prus grai bessit su sonu. Su sonu est prus acutzu in is féminas e is pipius poita tenint is tumbarzas prus finis de is mascus.

Candu s’àiri bessendi de is prumonis barigat sa tùvuri e no atobiat nisciunu strobbu, ne in parti e ni in totu, is sonus chi bessint funt cussus de calidadi Boxarzus [10].
Po sulai is Cumboxis [11] s’àiri depit éssiri strobada, in parti o in totu, de una stringidura, cresura o tancadura de su cundutu suladorzu.
Sa difaréntzia de calidadi [12] de unu sonu, de una boxi, chi est su matessi, est dònada de sa froma chi pigada su Tuvugrùtiri [13] chi fait de Casciarrenbronarza [14] a su sonu amanniendindedhu unas scantu cumponentis.

In su Cundutu Suladorzu [15] teneus tres Arrembronadoris [16]:

1) Sa Buca.

2) Is Càrigas.

3) Is Murrus.

Barigada sa tùvuri, nùmurus 2 bisuras A-B, e su tuvugrùtiri, nùmuru 6, bisura D.
S’àiri in s’oru de su Gùturu, bisura C, podit pigai duas bias: chi sa Coemba [17] bisura C, nùmuru 9, est abasciada s’àiri chi s’est incarrerendi po bessiri, in parti bìntrat in palas de sa buca e in parti lompit in is Giassus Carigarzus [18]. Aici teneus is boxalis carigarzas cumenti in is fuedhus: Aristais, Compoidori, bei, pai…etc..
Custa calidadi de boxali esistit in Sardu, Portughesu e Frantzesu, ma non nc’est in Itallianu.

Sa matessi chistioni nc’est po su Tzucue.u o Thu.uenu [19], bisura A-B cumenti s’at a depi sulai in tot’e duas bariantis de su Sardu.
Su tzucue.u no podit éssiri assentau poita su Sardu est stétiu scritu sèmpiri cun arfabbetus allenus innui no esistiat custu Sonu [20] chi est artigulau in su tretu prus bàsciu de su cundutu suladorzu.

Medas scriìdoris sardus po no perdi custa manera de sulai su Sardu si funt imbentaus Sinnus [21], is tantis chi si dhu podiat permitiri is màchinas de scriri itallianas.
Nc’est chini dh’assentada cun unu puntu /?/, o una /Q/, o una /H/, chini lassendi unu tretu sbuidu / / in su fuedhu in parti de sa cumboxi thu ue ada, o chini scrit sa lìtera tzucue.ada prus in artu de is àteras.

So.i So?i Soqi So i Sohi So i po su fuedhu Soli.
Ma.u Ma?u Maqu Ma u Mahu Ma u po su fuedhu Manu.
Fo.u Fo?u Foqu Fo u Fohu Fo u po su fuedhu Focu.
Pa.u Pa?u Paqu Pa u Paku Pa u po su fuedhu Pacu.

Po si fai biri cumenti si funt assentadas fintzas a immoi is tres spétzias de tzucue.u o thu.uenu.

SU TAULARZU BOXARZU [22] DE SU SARDU

In sa lìngua sarda nci funt chimbe boxalis, prus una mesu-cumboxi, o, est su matessi a nai, mesu-boxali chi est sa /Y/ arega. Su Taularzu [23] de is boxalis de su Sardu lompit a oi, a nosu, de s’Indurupeu, candu in Sardìnnia bintrant is legionis arrumanas.
Su Fenitzu-Punikesu est de una àtera famìllia limbìstiga, de is lìnguas semìtigas. Su Bascu su Nuraxikesu e s’Etruscu a oi in diri no si scidi cun siguresa de cali limbazos funt fillus.

De s’Indurupeu, fuedhau in tundu a 4.000 annus a.g., no nc’est abarrau nudha de scritu, chi forsis custas populatzionis no fiant lómpius a cannosci sa scridura. Oi arrennesceus a dha torrai, custa lìngua, cun is fuedhus, o arrastus de is fuedhus, de su perìudu cumunu, cunfruntendi is fuedhus e sa strudura de totus is lìnguas chi faint parti de custa famìllia manna de populatzionis, chi biviant in mei is làcanas de s’Índia, Rùssia e Tzina.

IS LÌNGUAS INDURUPEAS SI CRÀSSIANTA

1)Lìnguas Indu-Irànigas.
Indianas Antìgas: Sànskritu e Veda; Indianas Mesudiallis: Pali e Pràkriti;
Indianu Nou: Indi, Afganu, Lìnguas Pamir. Persianu Antigu;
Persianu Mesudialli: Phàlavi, Persianu Nou: Avéstigu o Zend, Kurdu.

2) Lìnguas Armenas.

3) Arbanesu.

4) Bàrtigas-Islabas: Lituanu, Letoniu, Prussianu (immoi lìngua mota), Russu, Bùrgaru, Serbugruatu, Islobenu, Tzegu, Islobagu, Sorbu, Pulagu, Casciubu, Pulabu (immoi lìngua mota).

5) Lìnguas Germànigas.
Germànigu de sus: Danesu, Norvegesu, Isvedesu, Faoresu, Islandesu.
Germànigu Otzidentalli: Ingresu, Frisoni, Olandesu, Artu e Bàsciu Tedescu.
Germànigu Orientalli: Gòtianu e totu is lìnguas Barbarikesas.

6) Tzéltigas.
Tzéltigu Cuntinentalli o Gàlligu (oi lìngua mota),
Tzéltigu Insularzu: Gallesu, Brétuni, Irlandesu, Iscutzesu, Mancs o Mannesu.

7)Lìnguas Italligas.
Italligu Otzidentalli;
Latinu e lìnguas Arrumantzas: Frantzesu, Probintzali, Catalanu, Ispanniolu, Portughesu, Rumenu, Sardu, Ladinu, Itallianu, Dàlmadu (oi lìngua mota);
Italligu Orientalli: Oscu, Umbru, Venétigu.

8) Lìnguas Aregas.
Aregu antigu: Iònigu, Àtigu, Eòligu, Dòrigu, Arcàdigu-Tziprikesu; Aregu Mesudialli o Bisantekesu; Aregu Nou.

Gotianu Brofar Mothir Taihun Fadar Hund
Irlandesu Brathir Mathir Deichn Athir Cet
Latinu Frater Mater Dekem Pater Kentum
Aregu Frator Mater Deka Pater Ekaton
Lituanu Broter Mote Desimt Sintas
Islabu Bratu Mati Deseti Suto
Armenu Bayr Mayr Dasa Hayr
Sankritu Bhata Mata Daca Pita Satam
Tocarigu Pracara Macara Pacara
Sardu Fradi Mama Deke Babbu Kentu

Itallianu è sono
Gotianu Ist Sind
Latinu Est Sunt
Aregu Esti Senti
Lituanu Esti
Islabu Jestu
Sànskritu As-ti Senti
Campidanesu Est Funti
Logudoresu Es Sunu

Primu de totu bisóngiat allabai beni sa prima cumboxi de sa Sighia [24] de is fuedhus; po fuedhai Fradi in is lìnguas de sa tàula est sa /B/, po su fuedhu Mama est sa /M/, po Babbu est sa /P/, po Kentu est sa /K/.
Po immoi si bàstit nai sceti custu, eus a biri mellus prus ainnantis, ca is sonus /P/, /B/, /F/, funt sonus prus assimbillantis de cussu chi parit a una prima castiada.

Pigaus immoi su fuedhu Armenu Hayr, in Sardu Babbu, issu parit ca no tenit nudha in cumunu cun is fromas de is àteras lìnguas ma castiendidhu mellus e sulendidhu custu currispundit a su sonu de su Latinu e de s’Aregu.
Poita bieus ca sa /T/ s’agatat in Meiboxalis [25] in Latinu, Aregu e Sanskritu e in custa positzioni currispundit a una /Y/ in Armenu. No parit ca cun sa /T/ e sa /Y/ bi dhui siat un’arrelatzioni, ma castiendidhu cun is àterus fuedhus: Fradi = Bayr, e Mama = Mayr, innoi puru sa /T/ est in positzioni meiboxalis e in Armenu dhi currispundit sa /Y/.

Donau unu fuedhu cumunu a s’Indurupeu in custas lìnguas agataus medas currispundèntzias. S’Indurupeu cannosciat fintzas un’àtera boxali, chi is limbìstigus tzérrriant Schwa, chi in lìngua ebràiga bolit nai boxali curtza.
Custu schwa benit assentau cun una /E/, ma scrita a fracas in sus. Custu schwa fiat de sonu aici débbili e no meda pretzisu, cumente boxali, chi benit torrau cun una /I/ in Sànskritu, cun una /A/, /O/, /E/, a segundu de su fuedhu in Aregu; _ in Latinu cun una /A/; in Islabu cun una /E/ e una /O/; in Gótianu cun una /A/.

In sa lìngua indurupea nci fiant fintzas sa /L/, /M/, /N/, /R/, tzerriadas oi Longarzas [26] chi podiant funtzionai cumenti a boxalis, benint assentadas cun custu sinnu /°/ ma a giossu de sa lìtera longarza. Oi in diri sceti in su Sànskritu est abarrada e benit imperada custa longarza, ma arrastus de i custas longarzas ndi funt abarraus in àteras lìnguas [27].

In Sànskritu.

Mrtas = Mortu
Vrkas = Lupu

In àteras lìnguas.

Trst = Triesti in Islobenu.
Krk = Tzugu,
Mlc = Citidia in Tzegu.
Pln = Prenu,
Vln = Lana, in Cruatu.
Smrt = Morti in Serbugruatu.

S’àteru tuvu arrembronarzu eus nau ca est cussu murrali, is murrus podint éssiri tèntius apicigaus a is dentis e lassai aici un’obertura pitichedha, si podint cungiai totu, si podint illonghiai adenantis, si podint intundai. In totus custas maneras teneus unu tuvu arrenbronadorzu in is murrus, is boxalis téntias aici si tzérrianta Murralis [28] cumenti a sa /O/ e sa /U/.
Sa calidadi [29] de is boxalis benit donada puru de sa froma de su tuvu de sa buca donau de su moimentu de sa lìngua, bisura G, candu sa parti de ainnantis de sa lìngua est acostiada a is sìntzias, intzaras teneus is boxalis Sintziarzas [30], cumenti a sa /I/ e sa /E/. Custas boxalis Ainnantarzas [31] no tenint sa Murralidadi [32].
S’àtera chistioni chi brintat po donai diversidadi in sa calidadi de is boxalis est sa cantidadi [33] de s’arrembronadori murrali chi est donau de sa mannària de s’obetura de sa buca, o mellus, su tanti chi funt stesiaus s’unu de s’àteru is murrus.
In limbìstiga po pratichesa is obeturas de sa buca si pratzint in bator Tantis [34].

1 ) Duus tantis, o càbidus, de obetrura, unu mannu: de sa /A/; unu piticu: su de sa /U/ e de sa /I/.

2 ) Duus tantis, o càbidus, a tretu de mesu, chi sperrant su mannu e su piticu: su de sa /O/ e su de sa /E/.

Sa boxali /A/ est cussa chi tenit s’obetura prus manna, bisura C. Própiu po i custa arrexoni su dutori fait sulai una /A/ a unu malàdiu po biri mellus in fundu a su gùturu e a sa Coemba [35].
Chi sa buca si tancat prus de su tanti cosa sua po sulai una /I/ o una /U/, teneus unu sonu chi cumintzat a assimbillai a una cumboxi, poita s’àiri bessendi, de is prumonis po s’incarrerai a foras de sa buca, atóbiat unu strobbu, custu sonu aici oténtiu est in su matessi mamentu po una perra boxarzu e po s’àtera perra cumboxarzu [36]. _ Custu sonu est assentau cun su sinnu de sa /Y/, sa /I/ arega, cumenti in is fuedhus Mayu, Coyana, Coya, Mamuyada, Ayò….

In su Latinu sa longària de sa boxali teniat Balentza Sulétiga [37], issa srebiat po no cunfundi unu fuedhu cun de un’àteru chi dh’assimbillat, una cosa de un’àtera.

Populus = Linnarbu de Populus = Pópulu.
Dico = Nau de Dico = Cunsacrai.
Venit = Benit de Venit = Benni.
Os = Buca de Os = Ossus.

S’itallianu, chi est una lìngua de intensidadi a s’imbressi de su Latinu chi est una lìngua de cantitadi, sa longària de sa boxali est detzidia de sa strudura de su fuedhu. Chi nosus pratzeus in Mùscius [38] su fuedhu itallianu notte e s’àteru note, not/te e no/te, bieus ca su primu fuedhu tenit sa boxali sulada longa poita est tancau de sa cumboxi; su segundu tenit sa boxali curtza poita abarrat obetu, sa cumboxi est cun su segundu mùsciu, chi dhus ascutaus beni arrennesceus a intendi sa difaréntzia e scriendidhus si difaréntziant in su Sinnu [39].

Notte = Noti de Note = Scriri.
Sette = Numeru de Sete = Sidi.
Fatto = Fatu de Fato = Sorti.
Petto = Piturra de Peto = Tródhiu.

In itallianu, a difaréntzia de su Latinu sa longària de sa boxali no tenit balentza sulétiga, ma est Prenosa [40].
In itallianu tenit balentza sulétiga s’obetura o stringidura de sa boxali, in custu nc’eus a torrai.
Su Sardu no cannoscit sa difaréntzia de is boxalis curtzas cun cussas longas, ma cannoscit, cumenti difaréntzia, cussa de is boxalis Ladas, o obetas, cun cussas Tancadas, o strintas. Custu caràteri perou est donau po e de sa lei de sa Barigasi [41], chi bolit nai ca s’ùrtima boxali de unu fuedhu cunditzionat sa calidadi de i cussas chi benint de ainnantis.
Su fuedhu lèpèrè tenit totu is tres /E/ ladas, o obetas, ma in su fuedhu lépérédhu sa /U/ ùrtima, chi est strinta, cunditziònada is tres /E/ chi benint prima e dhas tàncadat, o stringit.
Bona, tenit sa /O/ lada, ma in Bonu sa /O/ est tancada de sa /U/ chi dhi benidt avatu, e custa /O/ si stringit, si serrat. Sa matessi chistioni est po is fuedhus Prena e Prenu, Bella e Bellu, Ferta e Fertu; Dona e Donu, Porta Portu…etc.
Custu caràteri in su sistema limbìstigu sardu no tenit balentza sulétiga, ma balentza Sunétiga [42], mellus eus a nai ca custu caràteri de su Sardu no tenit sa balentza de difarentziai Crassis Gramatigarzas [43], cumenti a unu verbu de unu nómini, unu presenti de unu passau…etc.

1 ) Sa Sunétiga stùdiat is sonus in e po sa funtzioni artiguladorza, in e po sa cunsisténzia fìsiga issoru.

2 ) Sa Sulétiga stùdiat is sonus po sa balentza, o mellus, po su caràteri de distintzioni de is calidadis gramatigarzas.

Oru = Pìtziri, de Oru = Metallu.
Ollu = Olli, de Ollu = De olia.
Codhu = Codhai, de Codhu = Parti de su corpus.
Beni = Su mali, de Beni = Benni.
Moi = Sa misura, de Moi = Illuegus.

Medas sambenados sardus funt stétius itallianitzaus: Cabóni de cabòni, De mòntis de de móntis, Melòni de melóni, Mancòni de mancóni (mangóni)…etc.

Tàulas

Word - 136.5 Kb
SA SUNÉTIGA DE SA LÌNGUA SARDA
S’artigulu cun is taulas originalis.

De dexi boxalis de su Latinu si lompit a is cincu de su Sardu e a is seti de s’Itallianu. Sceti sa /A/, longa o curtza, dònada sa matesi boxali in Sardu e in Itallianu.

Latinu Sardu Itallianu
Filus, cun sa /I/ longa Filu Filo
Sitis, cun sa /I/ curtza Sidi Sete
Catena, cun sa /E/ longa Cadena Catena
Fele, cun sa /E/ curtza Feli Fiele
Sole, cun sa /O/ longa Soli Sole
Rota, cun sa /O/ curtza Arroda Ruota
Muru, cun sa /U/ longa Muru Muro
Cruce, cun sa /U/ curtza Gruxi Croce
Matrix, cun sa /A/ longa Màtrike Matrice
Manus, cun sa /A/ curtza Manu Mano

Custus amostus chi eus scritu funt po fai biri ca su Campidanesu, a difaréntzia de is àteras bariantis de su Sardu, tenit sa balenza sulétiga, imperendi sa Ladadura e Tancadura de is boxalis, issu, podendi difarentziai is boxalis de is fuedhus assimbillantis, at pòtziu amanniai su nùmuru de is boxalis e cumenti arrisultau at amanniau, podit amanniai, su fuedhàriu cosa sua.

In Itallianu is fuedhus Pesca=Pessighe, e Pesca=Piscai, Corso=Cóssiga, e Corso=Curri si fait biri ca custa lìngua puru tenit sa balentza sulétiga de sa ladadura o tancadura, poita no podendi difarentziai custus fuedhus cumenti a Not/te e No/te44 dhus difaréntziat ladendi o tanchendi is boxalis. S’itallianu tenit fintzas a un’àtera Trassa Limbìstiga45 po difarentziai is fuedhus assimbillantis.
Su Irtzu46. Cumenti fait cun is fuedhus Ancòra, de Àncora, o mellus cun Capitàno, Càpitano e Capitanò e in potentzialidadi iat porri imbentai un’àteru fuedhu, sèmpiri po cussu chi iat a bolli nai, cun Capìtano. Eus biu ca in itallianu no balit sa longària de sa boxalis, cumenti a su Latinu, ma sa ladadura e stringidura o tancadura cumenti a su Campidanesu. Totu is sistemas limbìstigus lompint in su tempus a éssiri is prus crarus possìbbilis, is prus fàtzilis possìbbilis; po no fai cunfundi is fuedhantis cun is ascurtadoris e is chi scrint in sa matessi lìngua.
Cussu ca importat meda est sa Cuscièntzia Sunétiga47 de is chi fuedhant su sardu e de is chi dhu ascurtant sa lìngua sarda. In su Gerrei e in su Sàrrabus, in sa Barbaza de Ollollai, nc’est artigulau su Tzucue.u48, custu benit sulau, mellus artigulau, candu una /L/ e una /N/, in Ollollai sa /C/ tostada, s’agatant in mei a duas boxalis. Su sonu de custa cumboxi depiat éssiri unu tempus sulau in totu sa Sardìnnia, o mellus in una parti siguramenti prus manna meda de cussa chi est abarrada oi. Cumenti a amostu pigaus su fuedhu _ Sriugus-Donigalla, in itallianu Siurgus-Donigala est sulau cun d’una ella, /L/, sceti, poita a difaréntzia de su Sardu in s’itallianu una ella, /L/, candu s’agatat a sola benit sulada. Ma in sa lìngua, o mellus in su sistema limbìstigu sardu una ella, /L/, in meiboxalis49 beniat tzucue.ada e siguramenti si sulat Sriugus-Doniga.a.

Candhu s’est pérdiu, a bellu a bellu, su de sulai su tzucue.u, poita custu est unu sonu difìtzili, po sa cusciéntzia sunétiga sarda una ella, /L/, a sola no esistiat in su sardu, s’est "imbentada" un’àtera ella, /LL/, chi in su sistema limbìstigu sardu est permìtia, e de Doniga.a s’est passau a Donigalla. Sa matessi chistioni est sutzèdia po su fuedhu Arrolli, in itallianu Orroli, s’est lòmpiu a Arolli candu su sulai Arro.i s’est cumentzau a perdi, ma sa cusciéntzia sunétiga s’imbentat Arrolli, amìtiu in sardu, ma no Arroli ca beniat inténdiu cumenti unu fuedhu foresu a su sistema limbìstigu sardu. Sa matessi chistioni s’est bia po àterus sonus allenus, pigaus cumenti amostu su /W/50. Su fuedhu Kiwi si podit imperai po biri ca medas no dh’arrennescint a dhu sulai, própiu poita su sonu /W/ est foresu a su sistema limbìstigu sardu. Sa matessi chistioni est po sa /Q/, in sardu no esistit e dh’impèrant is ita-latinistas abburréscius.

Torrendi a su tzucue.u, chi eus nau ca beniat imperau in totu sa Sardìnnia e po su Imburdimentu Sunètigu51 s’est perdendi, labai custa tàula Mendelevarza52 po is sonus:

Bidheputzi So.i Fe.i Pa.i Ca.i
Sìnnia Solli Felli Panni Canni
Mragaxori Sobi Febi Pai Cai
Ceraxus Sorhi Ferhi Pani Cani
Castedhu Soli Feli Pani Cani
Tàtari Sori Feri Pani Cani
Itallianu Sole Fiele Pane Cane

Si patit de su sonu prus antigu, prus difitzili, e prus bàsciu, cumenti a tretu de artigulatzioni. De su primu strobbu chi agataus a partiri de is prumonis, po arribbai, lòmpi, a su sonu prus acanta a s’itallianu in custu benni de imburdimentu sunétigu.

Nùoro, Nùcoro, Nùgoro, chi est scritu, in su primu amostu, cumenti si sulat53 poita mancat su Sinnarzu54 po su thu.uenu. Oi medas sardus sùlant Nuòro a s’italliana, cun su irtzu in sa /Ò/.
Othan, Otzana, Othana, Ottana; su primu est su nùmene prus antigu de sa bidha, su segundu dhu sulant in sa bidha etotu, su de tres dhu tzérrianta in is bidhas de lacanas, su de bator est scritu e sulau in itallianu. Cerchis, Cerkis, Zerchis, Zerkis, Terchis, Terkis, Therkis, Kerki, (Serci?). Custu est su matessi sambenadu de is Giudikes Orikesus55 liau de scriduras a partiri de su Mesutempus, fintzas de intzaras nci fiant giai medas maneras de scriri, o torrai in scritu de genti allena o de scritus anzenus, su matessi nómini o sambenadu.

Is Aràbus po su thu.uenu tenint duus sinnus:

1 ) Unu dhu tzérriant Ayn; custu benit assentau in bator maneras:
a ) a primitziu de fuedhu aici
b ) aintru de su fuedhu aici
c ) in acabbu de su fuedhu aici
d ) a solu cumenti a lìtera de s’arfabbetu aici.

2 ) S’àteru si tzerriat Hamza; s’assentat sceti in una manera, aici:

In Sardu = Pregontai

In Sardu = Abba

CUMBOXIS

Po cumprendi su sistema de is cumboxis sardas si depit amentai cumenti si cràssiant. Custas si pràtzinti in tres crassis:

1 ) Po sa Manera de artigulatzioni.
2 ) Po su Tretu56 de artigulatzioni.
3 ) Po su Tanti de artigulatzioni.

a) Mamentarzas57
1 ) Po sa Manera de artigulatzioni pratzeus:
b) Stentarzas58

a) Ambumurralis59
b) Murrudentarzas

2) Po su Tretu de artigulatzioni pratzeus:
c) Sintziarzas60
d) Papadularzas61
f) Coembarzas62

a) Sonarzas
3) Po su Tanti de artigulatzioni pratzeus:
b) Surdas

CRASSIARZU DE IS SONUS63 E SINNUS DE SA LÌNGUA SARDA

Ainnantarzas64 Perrarzas65 Palarzas66

1 2 3 4 5 6 7

Mamentarzas67 P Th T Tz C K
Surdas
Mamentarzas B B D J G
Sonarzas
Frisiantis68 F S S(h)
Surdas
Frisiantis V Z X
Sonarzas
Nasarzas M N Ny

Costarzas69 L Ly

Orrodarzas70 R

Furriarzas71 Dh
Ambumurrarzas Assuspiarzas72 Papadularzas73
Murrudentarzas Sulitarzas74 Coembarzas
Sintziarzas Dentarzas

SONUS CUMBOXARZUS75

Torrendinci76 is cumboxis si cràssiant e si difaréntziant:

1 ) Po sa Manera de artigulatzioni.
2 ) Po su Tretu de artigulatzioni.
3 ) Po su Tanti de artigulatzioni.

1) Po sa Manera de artigulatzioni teneus duas crassis:

a ) Is Mamentarzas.
b ) Is Stentarzas.77

2 ) Po su Tretu de artigulatzioni teneus:

c ) Is Ambumurralis.
In sa sighia de ainnantis: _ d ) Is Murrudentarzas.

e ) Is Sintziarzas.
In sa sighia de is perrarzas: _ f ) Is Papadularzas.

In sa sighia de is palarzas: g ) Is Coembarzas.

3 ) Po su Tanti de artigulatzioni teneus:

h ) Is Sonarzas o Lebias78.

i ) Is Surdas o Meanas.

Is cumboxis si difaréntziant de is boxalis poita candu benint suladas agantant una Strobbadura79, in parti o in totu de su cundutu suladorzu. Eus giai nau ca is boxalis no tenint strobbus. Po sa manera de artigulatzioni teneus cumboxis mamentarzas e cumboxis stentarzas; is primas impèrant e si stentant un mamentu sceti po dhas sulai; is segundas aguantant su sùlidu fintzas a candu tenint àiri is prumonis nostrus. Is cumboxis mamentarzas funt cussas chi candu benint suladas agantant unu strobbu, in totu, de su cundutu suladorzu; custas cumboxis benint artiguladas in tres mamentus beni pratzius e pretzisus.

1) Preparatzioni de is òrganus de su cundutu suladorzu. 2) Resisténtzia de is òrganus paraus. 3) Sulamentu80 de sa cumboxi, s’àiri bessit a forti de sa buca.

Is mamentarzas funt fintzas tzerriadas cumboxis beras, poita cumenti a sonus funt is prus fàtzilis a dhas fai e siguramenti is prus antigus de s’istória limbìstiga, custas funt:81

Ainnantarza Perrarza Palarza P T C(tostasda) K Ambumurrali Sintziarza Coembarza

Is sonus /Ka/, /Ko/, e /Ku/, fisigamenti, in s’artigulatzioni, funt paris e su Matessi82, po sa chistioni de sa cumboxi, a is sonus /Ca/, /Co/ e /Cu/; sa difaréntzia de sa /K/ cun sa /C/ in custus tres amostus est sceti Sinnarza83. Est una chistioni prus partigulari cussa de is sonu e is sinnus /Ke/, /Ki/ e is sinnus e sonus /Ce/ /Ci/; intzandus innui est sa chistioni de sa kie, /K/84? Sa /K/, [kie], cun sa /A/, /O/, /U/; e sa /C/, [ci], cun sa /A/, /O/ /U/; funt duas maneras de assentai unu sonu de sa matessi calidadi cumboxarzus: palarzu e coembarzu. Is boxalis /A/, /O/ e /U/; sa prima est perrarza, is àteras duas funt palarzas, in custus tres sonus85, boxalis e cumboxis funt artigulaus e sulaus in su matessi tretu, o meda a costaus, a curtzu. Candu megat a nc’éssiri sa /I/ e sa /E/, chi funt boxalis ainnantarzas, cust’ùrtimas cunditzionant sa calidadi de sa cumboxi, est cumenti chi sa /E/ e sa /I/ pighint sa /K/ palarza e dha traghint a innantis. In su /Ce/ e su /Ci/ boxali e cumboxi funt artiguladas in su matessi logu de sa sighia de is ainnantarzas. Labai su /Ca/, /Co/ e su /Cu/ = /Ka/, /Ko/ e /Ku/ funt su matessi, boxalis e cumboxis, in sa sighia de is palarzas. Deke, Deghe e Dexi, in is tres bariantes sardas e s’Itallianu Dieci e su Frantzesu Dix, lìgiu perou Dis, amostant sa matessi trisinadura de palas a innantis. Si patit de sa coemba po lompi a is sìntzias barighendi su papàdulu, bisura C nùmuru 8, o mellus de palas a innantis po su tret’e mesu. Cumenti in sa fìsiga e chìmiga chi de s’uràniu si lompit a su prumu in cussa chi si tzérriat sa disintegratzioni atómiga. Si patit de unu Dekm*86, Induropeu; a su Aregu, Deka; passendi po su Latinu, Decem; chi beniat sulau Dekem prima de s’arriforma de su 150 a. g.; fintzas a lompi a unu Dix (lìgiu Dis), Frantzesu; chi est prus ainnantarzau87 de s’Itallianu, Dieci. S’arfabbetu Itallianu lompit oi in diri a nosus de is Arrumanus, custus dhu iant pigau de is Etruscus e custus de is Aregus e cust’ùrtimus in su XI ségulu a.g., dhu iant pigau de is Punicus. Is scritzionis prus antigas de su Latinu amostant ca is Arrumanus intzaras no cannosciant sa difaréntzia mei is cumboxis mamentarzas surdas e sonarzas chi is Etruscus no dha cannosciant, o mellus su sistema Limbìstigu Etruscu no faiant difaréntzia me in custas, po issus nai Utur o Udur fìiat sa matessi chistioni e issus cumprendìant ca cun custus fuedhus bolìant nai sèmpiri e sceti sa matessi cosa: Abba. In su 150 a. g. is Arrumanus cun Semprònio Carvìlio dònanta un’arristruduratzioni sinnarza a s’arfabbetu issoru e po su sonu coembarzu sonarzu imbentant sa /G/ aciungendi una lineedha a sa /C/. Fintzas a su 150 a. g. si poniat sa /K/ ainnantis de sa /A/, sa /Q/ ainnantis de sa /O/ e de sa /U/ e sa /C/ ainnantis de sa /E/ e de sa /I/, ma fut sèmpiri lìgia cumenti a una /K/, kie. Cìcero, Cicerònis fut lìgiu Kìkero; Caesar fut lìgiu Kaesar, cumenti est abarrau in su Tedescu Kaiser, e in su Russu Czar. A pustis de s’arristruduratzioni de Semprònio Carvìlio sa /K/ no benit prus imperada, sa /Q/ est imperada sceti cun sa /U/, sa /C/ est imperada fintzas cun sa /A/ e sa /O/.

Sanskritu Pasu Srnga Daca Yugam Trayas Aregu Pekus Keras Deka Zugon Treis Latinu Pecu Cornu Dekem Jugum Tres Sardu Pegus Corru Deke Juu Tres Isvedesu Fa Horn Tio Ok Drei Tedesku Vieh Horn Zehun Joch Drei Ingresu Fee Horn Ten Yoke Three Itallianu Bestia Corno Dieci Giogo Tre

Torraus a nai ca in Latinu sa /C/ beniat sulada /K/, intzaras decem = Dekem; in Sardu teneus in is tres bariantis Deke, Deghe, Dexi. Sa prima est su sonu prus antigu sa segunda est a tret’e mesu, sa de tres est sa prus acostiada a su Frantzesu.

Sa /K/ est una cumboxi palarza, coembarza, mamentarza, surda. Sa /G/ est una cumboxi palarza, coembarza, mamentarza, sonarza. Su /X/ est una cumboxi perrarza, papadularza, stentarza, sonarza.

Is cumboxis stentarzas a difaréntzia de is mamentarzas funt suladas chene de strobbus cumpretu, ma sceti in parti, de su cundutu suladorzu. S’àiri bessendi po sulai custas cumboxis, est custrinta a tumbai contras a is òrganus suladorzus, chi no si tancant de totu ma si strìngint sceti, bisura C. Si tzèrriant cumboxis stentarzas poita issas si podint sulai fintzas a candu unu aguantat su sùlidu e tenit àiri in is prumonis, a s’imbressi est craru ca is cumboxis mamentarzas mancai unu circhit de dhu fai no si dhui podit stentai88. Fisigamenti una /P/ est paris e su matessi de una /B/, sa /T/ dhui est cun sa /D/ e sa /K/ cun sa /G/. Sa /B/, /D/ e sa /G/ aciungint a sa /P/, /T/, /K/, una cumponenti boxarza, donau de su tumbamentu de is tumbarzas, e dh’amesturant a cussu cumboxarzu.

Ainnantarza Perrarza Palarza B D G Ambumurrali Sintziarza Coembarza

Latinu Quadragesima Equa Lingua Aqua Adaquare Quattor

Itallianu Quaresima Cavalla Lingua Acqua Innaffiare Quattro

Rumenu Paresimi Iapa Limba Apa Adapa Patru

Sardu Caresima Ebba Limba Abba Abbare Bator

A su sonu /Qu/ Latinu: su Rumenu arrespundit cun s’ambumurrali surda /P/, su Sardu dh’arrespundit cun s’ambumurrali sonarza /B/. Cumenti in is àterus fuedhus, ambidha, àbbila, sàmbene, in unu fuedhu sceti arrespundit cun sa /P/ a su latinu /Qu/, Quadrula = Pàrdula. Chi is mùsculus funt cìrdinus, tèterus, artigulendi unu sonu cumboxarzu, s’àiri chi tumbat contras a sa stringidura pigat una arresigadura forti; aici si tenint is cumboxis frisiantis, issas funt:

Po su tanti surdu

Ainnantarza Perrrarza Perrarza F Sc(h) S Murrudentarza Papadularza Sulitarza

Ponni una /H/ o una /C/ avatu de sa /S/, essa, cumenti a /Ch/ /Sh/ est sceti una chistioni sinnarza, antzis est unu pagu prus currégiu a ponni sa /H/ ca in custu Sinnulobau89 s’amostat mellus su sùspidu. Chi is mùsculus funt unu prus pagu incirdinaus de sulai is sonus de prima, e in prus nc’est una arrembronadura in is òrganus suladorzus teneus un’àtera calidadi de cumboxis stentarzas chi si tzérrianta Suspias, o mamentarzas Allecanadas90, custas funt: Po su tanti sonarzu

Ainnantarzas Perrarza Perrarza B X Z Ambumurrali Papadularza Sulitarza

Custus sonus /B/ e sa /Z/ nci funt fintzas in sa lìngua ispanniola e at cun meda probabbilidadi cunditzionau su Sardu. Medas fuedhus sardus chi tenint assimbillàntzia cun fuedhus o catalanus o ispanniolus, s’imprus de is limbistas dhus faint biri cumenti su Sardu dhus at pigaus de custas lìnguas, est berus ca su Sardu nd’at siguramenti pigau, ma no dhus benit mai in bidea ca su Sardu puru at otonumamenti bogau fuedhus de su Latinu e dhus at trabballaus limbistigamenti. No depeus tenni, sèmpiri e a marolla, sa dipendéntzia de calancuna cosa o lìngua allena. A tret’e mesu de sa /F/ e de sa /B/, nc’est una cumboxi prus allecanada de sa /F/ e prus cìrdina de sa /B/, custa est una frisianti sonarza:

Ainnantarza V91 Murrudentarza

Un’àtera artigulatzioni partigulari est cussa chi innui s’amesturant una perra de mamentarza e una perra de stentarza; custa est una cumboxi Aperrarza92. Dha teneus candu in una mamentarza sa tancadura no benit fata illuegus, no in tot’e un’orta, ma unu pagu prus a trigadiu, mellus prus a bellu, e in s’interis a custa cumponenti sighit amesturendisia una perra de stentarza de su matessi tretu de artigulatzioni de sa mamentarza.

Perrarza Tz Sintziarza

Sa /T/ est una cumboxi mamentarza, sintziarza, surda. Sa /Z/ est una cumboxi stentarza, sintziarza, surda, sulitarza. Sighendi sa crassiadura, no sceti de sa nostra tàula crassiadorza, custa /Z/ est prus una /S/, antzis est própiu una /S/ ma fintzas a immoi est stétia sèmpiri assentada aici: Dèximuputzu, Setzu, Bidheputzi, Samatzai, Tramatza, Cotza, Ragatzu, Putzolu, Atzeni93…etc. Castedhu Putzu Pratza Petza Igrèsias Desulo Puciu Pracia Pecia Lanusè Pussu Prassa Pessa Busachi Putu Prata Peta Ollollai Puthu Pratha Petha

Àtera calidadi de artigulatzioni est cussa de is assuspiarzas mamentarzas. Is assuspiarzas si artìgulant candu in sa suladura de una mamentarza avatu de una boxali is tumbarzas no brintant in moimentu illuegus, ma apustis de custu mamentu, adenanti de su moimentu e sonu de is tumbarzas, nci cùrridi unu tret’e tempus innui sa tùvuri est obeta e s’àiri passat donendi aici s’assùspiu. Custa cumboxi in Itallianu no esìstidi, dhu agataus in Aregu, Ingresu, Sanskritu, custa est: Perrarza Th Limbadentarza94

Sa /T/ est una mamentarza, perrarza, sintziarza. Su /H/, acha, no est pratigamenti unu sonu poita issu est mudu, est unu sùspidu. Est po custu ca no est meda currègiu dh’imperai po assentai su tzucu.eu. Su tretu de artigulatzioni eus giai nau est cussu ca innui si fait sa tancadura e/o strobbu, in parti o in totu, de su cundutu suladorzu. Nci funt medas tretus de artigulatzionis su tanti cantus funt is òrganus de su cundutu suladorzu, innui si podit serrai o strobbai s’àiri chi est bessendi a foras de is prumonis. Su prus in giossu est s’ogruena, su prus in pìtziri, o in artu, funt is murrus, totu is àterus si sterrint95 in mei de custus duus càbidus.

Torrendi a pigai, in su Sardu is cumboxis funt: Surdas P, T, K, Th, Tz, C, F, S, Sc

Sonarzas B, D, G, X, Z, L, M, N, R.

Po cumprendi mellus sa difaréntzia de i cust’ùrtima crassiadura podeus fuedhai, in s’interis ca cun is manus si tupaus is origas, sa /P/, /T/ e sa /K/; e apustis sèmpiri cun is origas tupadas sulai sa /B/, /D/ e sa /G/. Aici podeus ascurtai sa difaréntzia sunétigu-limbìstiga. Podeus, bolendi intendi mellus custa difaréntzia e dh’aprapudhai cun unu didu o pódhighe, ponni su didu in su pisu, o su nuu, e torrai a sulai is cumboxis de prima, aici eis a “intendi” cun is manus cosa de bosatrus. Is longarzas: M, N, L, R.

Custas cumboxis eus giai nau ca in antigu fiant imperadas cumenti a boxalis, o mellus teniant una cumponenti boxarza. Sa ema, sa enna, /M/, /N/, funt duas cumboxis nasarzas. S’artigulatzioni issoru est sulada cumenti a is mamentarzas, in sa mastessi manera, ma in prus sutzédit ca sa coemba s’abàsciat e s’àiri bessit de is giassus carigarzus. Ambumurrarza, nasarza. M Sintziarza, nasarza. N

Sa ella, /L/, est unu sonu costarzu, sa lìngua tzàcat una borta sceti, cìrdina in su papàdulu, in s’interis ca po i custu strobbu s’àiri bessit de is costaus de sa lìngua. Sa ella, /L/, sarda candu est Allobada96 est sulada prus cìrdina, o mellus prus cracada o strecada, de s’Itallianu. Aici fisigamenti e artigulorzamenti podeus cumprendi ca sa ella, /L/ allobada de su Latinu o Itallianu passat su imprus de is bortas in lìngua sarda a su, /Dh/ o dhe sardu: Castellum = Castedhu, Ballo = Badhu, Nigellum = Niedhu, própiu poita funt artiguladas in casi a su matessi logu. Is sistemas limbìstigus si funt sèmpiri incarreraus a sa Limpiadura97, insénduru issus siendas istorigamentis bénnias98, s’est spetzialitzau in su prus piticu sfortzu e su massimu arrisultau in su cumprendi, e fintzas artigulai, is sonus99 e is fuedhus. Custa Stibba100 balit po calisisiat lìngua. Sa erra, /R/, est unu sonu orrodarzu donau de unus scantu tzacus de sa lìngua in su papàdulu, medas tzacus e a cad’e unu sighit unu sonu. Fisigamenti e artigulorzamenti sa /R/ est una ella, /L/, chi sa lìngua si movit fendi medas tzacus bessit una erra, /R/. Is pipius cunfùndint, o mellus no insénduru spetzialitzaus in su limbazu, sa ella, /L/, cun sa erra, /R/, e sceti cun s’imperai e cun is curretzionis inghìtzant fintzas issus a dhu sulai in manera currégia. A custu tretu de pratichesa issus funt cumenti a is Tzinesus, chi in su sistema limbìstigu issoru no dhu at difaréntzia Truncadorza101 mei una /L/ e una /R/, in pràtiga bolit nai ca po unu chi fuedhat e chini ascutat su tzinesu, nai o intendi unu fuedhu cumenti a Carru o Callu po issu at bolliri nai sa matessi cosa. Cumenti po unu pipiu nai Lita o Rita, cumprendit, o po issu bolit nai, a primìtzius de sa pratichesa limbìstiga, sèmpiri su matessi nómini de sa matessi personi. In Sardu no esistint is sonus /GN/, GL/, cumenti a s’Itallianu. Famìllia, Sartìllia, butìllia, tribbàlliu, brentìlliu. Sardìnnia, linna, connau, sinnus, ónnia, sannorica. Banniera, carapìnnia, arànnia, sartànnia, bànnia. Candu nc’est sa /I/ avatu de sa /NN/, e de sa /LL/, si podit imperai, impreare, sa /Y/ arega.

Amostu de s’istória de unu fuedhu. Unus cantu annus passaus s’est nau e scritu ca su Lidikesu fut sa lìngua fuedhada de is Nuraxikesus e chi issus beniant de cussas làcanas de sa Turkia. Totu custu poita sa Bidhamanna de sa Lìdia si tzerriat Sardi; ma custa beniat tzerriada e scrita aici, de is Aregus. Chi is sardus beniant de sa Lìdia e cun issus sa lìngua issoru, oi nosus emus a tenni in s’arréxina de su fuedhu Sardi sa /F/, efa, chi s’est mantènnia in totus is àteras lìnguas de lacanas cun sa /P/ o sa Ph, chi funt su matessi, artigulorzamenti, de sa /F/, custa est stetia pérdia sceti in su Aregu. Lìdiu Sfard. Antigu Persianu Sparda. Aramàigu Sprd. Elamìtigu Spartsa. Ebràigu Sephared. Aregu Sardi.

In Sardìnnia, ne in nóminis de is bidhas e ni in is sambenados, e no in totu sa lìngua sarda nc’est abarrau nudha chi potzat fai torrai a sa lìngua lidikesa sa màtriche de sa sarda. Sardi est fuedhu aregu e innia nci funt medas nòminis cun sa arrèxina Sar e Sfar. Sa /F/ est una cumboxi Ainnantarza, Ambumurrarza, Frisianti, Itentarza, Surda. Sa /Ph/ est cumboxi Ainnantarza, Ambumurrarza, Assuspiada, Mamentarza, Surda. Sa /P/ est cumboxi Ainnantarza, Ambumurrarza, Mamentarza, Surda. Su /Ph/ Aregu est torrau in su latinu cun una /F/.

[1] Organi fonatori.

[2] Fonetica Articolatoria.

[3] Vibrazioni.

[4] Laringe

[5] Cartilagini.

[6] Pomo d’Adamo.

[7] Aritenoidi.

[8] Corde vocali.

[9] Glottide.

[10] Vocalici.

[11] Consonanti.

[12] Timbro o colore.

[13] Cavità sopra glottidale.

[14] Risuonatore, amplificatore.

[15] Apparato fonatorio

[16] Risuonatori.

[17] Velo palatino o palato molle.

[18] Fosse nasali.

[19] Colpo di glottide.

[20] Qui sta per fonema.

[21] Grafemi.

[22] Sistema vocalico.

[23] Sistema.

[24] Serie.

[25] Contesto intervocalico.

[26] Sonanti.

[27] Sanskrta = Sanskriti = Gramatigamenti currégiu, custa fiat sa lìngua de s’arreligioni e de su poderi. Prakrta = Prakriti = Gramatigamenti no currégiu, fiat sa lìngua de su pópulu.

[28] Labiali.

[29] Timbro o colore.

[30] Palatali o Anteriori.

[31] De sa sighia adenanti.

[32] Labialità.

[33] Volume.

[34] Gradi

[35] Faringe.

[36] Semi consonante o semi vocale.

[37] Valore fonologico.

[38] Sillabe.

[39] Graficamente.

[40] Pleonastico o ridondante.

[41] Metafonesi.

[42] Fonetica, non fonologica.

[43] Classi grammaticali.