Oi in Castedhu a su Sicu asuta de sa crèsia de Bonaria nc’est unu palcu stravanau. Oi faint a biada sa mòngia Pepina Nicoli tzerriada sorri Tiresa, aici si fiat torrada a batiai candu iat pigau is votus.

Ma est stètia batiada fintzas "Sa mòngia de is Piciocus de crobi", ligeisia su giorronnali, s’Unioni, de eriseru sàbudu duus de Friaxu. Mi praxit a si fai sciri ca giai de diora Mìlliu Lussu iat fuedhau de is Piciocus de crobi e de sa pinna e fuedhus de cust’òmini, diaderus mannu po s’istòria internatzionalli dimugràtiga, ndi funt bessius is fuedhus prus praxilis po custus allegronedhus castedhajus.

Fuedhus naus, in cudhas dias de intzaras, candu Mìlliu Lussu fudi stètiu arrogau de corpus de is scuadristas de su fasciu e fudi arricoverau in s’Uspidali de santu Anni de Deus de Stampaxi. Sa de is Piciocus de crobi est sa bisura prus mellus de contrafascistas chi custu Babbu mannu de sa pàtria sarda, mancai issu puru iat fatu de levadori a sa illibberatzioni de s’Itàllia noa, adi contau in cudhas dias de disterru in Frantza.

Lìgiu de intzaras in totu su mundu e in s’interis ca nci fudi su fascismu e no apustis ca fessit acabbada sa guerra e nàscia sa birdia nosta italliana noa. Sa bisura de Mìlliu Lussu, sa vida cosa sua, est una manera currègia fintzas de fai is internatzionalistas candu gherrendi po sa Sardìnnia podint fintzas donai agiudu a is àteras natzionis.

Sa Tzitadi (Castedhu) torrat a pigai sa bisura de cada dia.
Sceti sa truma de is piciocus no fùliat is armas e no poniat amenti a nisciuna autoridadi. Cust’armada fiat un’organitzazioni meda partigulari. Fiat nàscia de sei etotu e amuntonada unus millis piciochedhus de dexi e doxi annus.

Su “cumandanti mannu” forsis ndi teniat no prus de trexi o catoxi. Sa mellus parti fiat filla de obreris. Su nèrbiu de custa fortza fiant unus cantu centu allegronedhus, “inqualificabili”, de cussu chi si podint atòbiai a Nàpuli, Livornu e Panermu.

Stallaus de is famìllias o fintzas chentza de famìllia etotu, si gorangiant sa vida cun cumissionedhas in sa Marina o a su Mercau e bivint cun d-una indipendèntzia manna, pistighintzosus e bagamunderis. Papant in peis, corcant asuta de is Pròcius e si sciundint cada dia in mari, fintzas in s’ierru. Po su naturali insoru donant ocasioni a is personis chi teniant una bisura de importu mannu e si spassiant a trumentai is guàrdias de su municìpiu.

Si donant a s’agiudu torrau, intre issus etotu, e bivint in grefas pitichedhas, tribùs pitichedhas, scarèscius de su mundu chi contat. Ma, candu sonant is trumbas de una banda de un’arregimentu o tzacarrant is tumbarinus de unu sòtziu sportivu, si ponint in arriga totus amesturaus chene èssiri pratzius in tribùs e cumintzant a marciai tèterus e a piturras barrosas, a passu de sordau. Is fradis de issus si dhus at contau Bitòriu Hugo in is “Mischinus”.

Is trabballus de s’armada inghitzant apustis pràngiu, a s’ora de sa bessida de sa scola. In is dias de festa no teniant oràriu fisso. Nemus at mai scìpiu cumenti si siant incambaraus a paris po sa primu borta.

Teniant is pandelas e is majoris insorus. Su majori mannu fiat unu tzerachedhu de forru: su “Gavroche” de Castedhu. Issu fiat stètiu fatu majori (de sa grefa de is allegrronis) po mori de sa balentia, ma fintzas po èssiri tentu unu ermetu de is batallas de trincera, mancai dhi fessit unu pagu badharincu in cùcuru suu, dh’agiudat a tenni un’autoridadi meda prus manna.

Aici cuncodraus, arreu in is arrugas (de Castedhu), scuadraus e incuadraus che una meravìllia, cantant cantus contrafascistas. Medas bortas, fiant bènnius acanta s’Uspidali miu (de santu Anni de Deus de Stampaxi), e su tzarachedhu de forru, su majori, fiat fintzas arrennèsciu a lompi a su costau de mei, bitendi noas de apretziamentu po mei.

Sa politzia fiat impossibbilidada a dhus abbaliai. No fiat possìbbili a dhus impresonai, e prus pagu meda a dhus stallai cun sa violèntzia. S’arresciant a is ancas de is carabbineris e de is guàrdias arrègias, dhus tropedhant e no dhus faiant movi. Torrant a si ndi pigai, scudendisinci totugantus paris, is pandelas pèrdias in is batalla e festant su “Triunfu” cun cuncòrdius de cantzonis spetzialis. Assaltaus de fortzas prus mannas de insoru si spainant illuegus, po s’agrefai in un àteru logu, prusapestu.

S’autoridadi pùbriga, bistu ca no arrennesciat a nudha, si fiat ghetada a imperai is pompieris. Custa trassa fiat arrennèscia una borta sceti, e fiant stètius bintus a sa coata, de sùncuna, cun is pompas de s’àcua. Ma iant imbentau illuegus un tàtiga noa, aparixada a sa fortza de s’aremigu. Intamus de èssiri spatinau, de imoi, iant strintu sa cambarada, cun sa pratichesa de is mellus batallionis.

Issus no s’arrendiant. Issus no boliant sa paxi. Su tzarachedhu de forru, su majori, in totu is coronas de batalla, arripitiat sèmpiri. “Nosu discannosceus sa «Marcia su Roma». Nosu discannosceus is stromentus pùbrigus (assentaus de su ministru, prefetu, fascistas e opasitzioni in Castedhu) e ghetaus su bandu a su pòpulu”.

Funt sceti issus is òminis pulìtigus sèrius, mi narat unu dei is mius datoris de s’Uspidali.
(Innui Milliu Lussu fut arricoverau po sanai de is corpus chi dh’iant tzacau is fascistas in s’atòngiu de su 1922 in Castedhu).

Su lìbburu de Mìlliu Lussu est unu de is pagus lìbburus contrafascistas scritus no apustis de s’illiberatzioni de su 1945, ma est stètiu scritu in su disterru de Lussu in Frantza e in s’interis ca su fascismu fiat a su poderi in s’Itàllia.