Paristorias de Miali

Sos dicios de s’istrìa/1

1. Una calarina bianca

mercoledì 25 luglio 2007 di miali

Bidu appo custa calarina bianca, currendhe che-i su entu in su padru. Poi ch’est intrada in su buscu e l’appo peldida.

Miali Logudoresu

Sos dicios de s’istrìa

1. Una calarina bianca

Bidu appo custa calarina bianca, currendhe che-i su entu in su padru. Poi ch’est intrada in su buscu e l’appo peldida. Abogio a Robbi Linna e li pregunto si l’aiat bida. E cuddhu nuddha.
- A inue diaulu che det aer dadu?...Avveltimi si la ogias - l’appo nadu. Comente fit passada accultzu a su pinnetu ’e s’istrìa l’aiat bida puru su tostoìne. Nachi ndh’at arregionadu cun s’istrìa, chi l’at nadu a abbidare ite poniat su ciaraballu.
- Ponet bentu estu, abba e poi moddhina - l’at nadu su tostoìne. E tandho est chi s’istrìa l’ta nadu su primu diciu:

"No ponzes sempre mente a ciaraballu si ponet abba, entu estu e moddhina. As a bider chi finit s’atropogliu s’ides currendhe in pradu calarìna"

- E ite cheret narrer? - l’at preguntadu su tostoìne - chi una calarina currendhe cambiat su tempus ?
- Si podet dare... - l’at nadu s’istrìa - su diciu narat e no narat...

So andhadu a ndh’arregionare cun su magialzu mannu.
- Appo idu una calarina bianca currendhe...poi. tott’in una, est isparìda.
- Tandho si podet dare chi cambiat su tempus - at nadu su magialzu, abaidendhe in su pabiru appiccadu a su ramu.
- Ma...ite bi narat in cussu pabiru ? - appo preguntadu a su dischente ’e su magialzu, candho si ch’est andhadu.
- De tottu bi narat...ma l’ischit legger solu isse - at nadu su dischente. Accò a isse, torrendhe: - Appo idu sa calarina - nachi. Tucco e bodo a compai Furiku cun Chicchinu, ballittendhesila a boghe ’e trallalleru.
- Ajò, a bi enides a chilcare sa clarina bianca?
- E aundi ? - narat compai Furiku.
- In s’addhe ’e sas janas l’at bida su magialzu... Mancari a mala oza ponen fattu. Ch’amus passadu unu dialu ’e tempus a su chilca chilca, ma sa calarina non in logu. A candho approdat sa Jana ilde e preguntat ite semus chilchendhe.
- Una calarina bianca...
- E inue l’as vida?
- Currendhe in su pradu, prima chi s’esseret peldida in su buscu...
- E proite la ses chilchendhe inoghe tandho?
- Ca su magialzu nachi l’at bida in custos trettos... Sa Jana m’est pàlfida comente assuconada, o pensamentosa. Subitu s’est pesada a bolu e devet aer nadu a sas ateras janas de sa clarina. Ma si podet dare puru chi cuddhas già l’ischeren.

Su tostoìne si fit accultziadu isse puru a preguntare a su magialzu si fit beru chi una calarina bianca podiat cambiare su tempus.
- Chie ti l’at nadu ?
- S’istrìa mi l’at nadu, e m’at nadu puru su diciu de sa calarina e de su ciaraballu...
- Ma de siguru no t’at nadu su restu...
- E ite narat su restu ?
- Su restu narat gasi: No dies mai occasione a s’isciacallu de si misciare cun ratza canina Time loroddhos, no intres in imbrogliu si no ti cheres falare a una chigina.

Zubanne s’untulzu m’at contadu chi fit accuccadu accultzu a sa barraca ’e su coghinzu avilguendhe sos canes. A candho nachi est arrividu custu cane malancinidu, accultziendhesi timorattu.
- E chie ses tue ? - l’at preguntadu su cane bittichesu - no mi pares mancu cane...
- Isciacallu so - l’at nadu cuddhu.
- E ite che faghes inoghe?
- Fattu a una calarina so ènnidu...
- E pro ite?
- Ca so in boza ’e mi la mandhigare.
- ...E comente faghes tue a ti mandhigare una calarina?!
- Si mi dades un’agiudigheddhu... - nachi. In cussa s’est accultziadu s’untulzu: - E it’est s’atropogliu?
- B’at unu chi si cheret mandhigare una calarina... - l’at nadu su cane mamugiadinu.
- Cale?! cussu cane ’e peddhalzu ?!
- No est cane...nachi est isciacallu.
- A mie mi paret cane ’e iscaccagliu, pius a prestu!

Sighendhe su rizolu sa Jana ilde aiat agattadu sa calarina. Si l’est accultziada a l’arregionare, ma a mie no m’at nadu nuddha. Su tostoine est torradu a su pinnetu e at nadu a s’istrìa chi su magialzu l’aiat contadu su restu ’e su diciu.
- E ite narat ? - l’at preguntadu s’istrìa.
- Boh...narat de isciacallos e de ratza canina... S’istrìa tandho at postu manu a su ciaraballu e l’at nadu:
- Aisculta ene a mie como, chi ti naro su segundu diciu: Su ciapìnu ischit solu ciapinare ei su ciaputzu istat sempre ciaputzendhe. Si no cumprendhes su chi ti so nendhe sa morrocula mi cheres ciarolàre... Si est solu ciarameddha o paraleta su chi ses vennidu como a mi carrare mezus pònedi in biccu sa ciapèta asi li ogas de cabu ’e ciarrulare. Cumpresa ene l’asa ? Su tostoìne aiat cumpresu bell’e pagu.
- B’at paraulas chi no appo cumpresu ’ene - l’at nadu.
- E cales ?!
- Ciarolare...
- Ciarolare est candho s’addobat a sa morrocula pro li fagher sos caos
- ...e ciarrulare?
- Ciarrulare est su chi faghes tue candh’istas sempre a pistighinzu ! Intendhendhe s’arregionu so intradu a su pinnetu e subitu s’istrìa m’at abbuccadu:
- E ite ses vennidu tue a ciarrulare o a ciarolare !?
- E ite mi ses ciaputzendhe - l’aia chelfidu rispondher...ma ch’appo dadu dae subra.

Sos canes sun intrados in catza cun cussu isciacallu malecontzu, chilchendhe sa raglia de sa calarina. Candho l’an serada si sun pesados a giànnida e sa calarina at adderettadu subitu ’e origias. sa Jana devet aer seradu s’atropogliu et est culta:
- Da attentzione - l’at nadu - chi inoghe ch’at malintraniados sempre in boza ’e ciarolare sas morroculas. No creo chi sa calarina appet cumpresu, ma s’est posta a currer e sos canes fattu, su cane mamugiadinu a punta innantis. Eo fia accuccadu in sos trettos: appo idu chi su cane bittichesu e s’isciacallu aìan peldidu sa raglia. Si lis est accultziada sa colora, chi li piaghet a si minter sempre: - E a chie sezis currendhe fattu?
- A chie mi piaghet! - l’at nadu su cane bittichesu. Ma in cussa acco’ su magialzu mannu: - E it’est s’idea?!
- Cust’isciacallu si cheriat mandhigare una calarina... - l’at nadu su cane, comente chi isse no b’intreret. Su magialzu s’at leadu s’isciacallu a punt’innantis e cun duos colpos de frunza l’at torradu a polcu. E si ch’est andhadu.
- E como a ndhe curres de calarinas ? - at nadu su cane bittichesu a su polcu.
- Ah tandho fizis currendhe fattu a una calarina?! - at nadu sa colora.
- Tue faghedi sos catzos tuos ! - l’at nadu su cane. E incue los appo lassados, ca cheria ider a inue ch’aian dadu sa calarina cun sa Jana ilde. Su cane mamugiadinu fit a cantu a las tenner ambas. Ma sa Jana l’at fattu sa codia. Che sun brincadas in s’ispendhula e su cane s’est devidu rendhere.

Pro a mie su contu finiat incue. Ca mi pariat chi fit contu chena cabu e nè coa.
- Pero sa paristoria est mezus a la finire: bàe a sa ’e s’istrìa e ti fagher narrer su teltzu diciu. Andhadu so e app’intesu su beccu nendhe chi si fit pesendhe su entu estu.
- Est torradu su colvu - at nadu su tostoine.
- E it’oromala cheret ? - at preguntadu s’istrìa.
- S’est pesadu su entu estu - appo nadu, in boza ’e cambiare arregionu.
- Est tronendhe... - at nadu su tostoine. Comintzadu at a pioer a cadinos.
- Est pioendhe a irridos ! - at nadu su tostoìne, chi at imparadu ene su saldu, pro chi s’istrìa chilchet de li fagher sa conca a brou.
- Già at a sensare...si cheret sensare - at nadu s’istrìa - Abbascia sa mola pius a prestu, chi no ndh’intret s’abba! Su tostoine at abbasciadu sa mola e l’at posta a dainanti ’e s’intrada.
- Appòrrimi cussu ciàgu.. - l’at nadu s’istrìa. Cuddhu no aiat cumpresu.
- T’appo nadu a mi dare su cràcu, movendhe ma però ! - torrat s’istrìa. E cuddhu chena cumprendher...
- SU CAGIU, ancu ti potten cagiàre a tie puru ! Brincat a su muru a palas e afferrat su padzu.
- Mi a lu ides ?! lu gighias subra sa conca !
- Ma...cussu est padzu e no cràcu... - narat su tostoìne. A cussu pntu est chi s’istrìa at postu torra manu a su ciaraballu e ndh’at bogadu su teltzu diciu. E già fit ora ! " Chi neres càgiu, padzu, cràcu o ciàgu sempre ses nendhe sa mantessi cosa... Ca no cambiat su entinu de sa rosa pro chi cambiet su gustu o su fiagu. Si ses topu, anciulìdu o ses ciancànu in logu malu no istes atraessendhe E si ses atrivìdu o beffulanu mantène in bula su chi ses pensendhe. Ca si ses infrebbadu e a ciancullita no at esser refrèu si no pibìda ! "
- Cumprssu l’as su diciu ? - at preguntadu s’istrìa.
- No tantu... - at nadu su tostoìne.
- Ca ses tontorrone!
- Naro ch’at sensadu... A candho amus intesu s’inninnìgiu. Bessidos semus a fora e amus vidu sa calarina bianca, currendhe aeràda. E s’istrìa l’at postu su sizillu:
- Nadu ti laìa?! - nachi - As a bider chi finit s’atropogliu, candho curret in pradu calarina!

Glossario

loroddhos: pettegolezzi, maldicenze;

chigina: cenere;

untulzu: avvoltoio;

groddhe, matzone: volpe;

avilguendhe: osservando;

malancinidu: malconcio, magro, emaciato;

timorattu: timoroso, timido;

atropogliu: imbroglio, inghippo;

iscaccagliu: risata;

pius a prestu: piuttosto;

ciapìnu: scamorza, incapace; ciapinare: far le cose male, da ‘ciapinu’;

ciaputzu: sin. si ciapinu; ciaputzendhe: gerundio di ciaputzare, sin. di ciapinare;

morrocula: trottola;

ciarolàre: fare i buchi alla trottola;

ciarameddha: ciarla, chiacchiera vuota;

paraleta: sin. ;

carrare: portare, trasportare;

ciapèta: bavaglio;

ciarrulare: parlare a vanvera, ciarlare;

pistighinzu: discorso fastidioso e vuoto, lamentela;

abbuccadu: sgridato, da abbuccare;

ch’appo dadu dae subra: ho lasciato perdere;

giànnida: uggiolìo, abbaio;

raglia: traccia, solco, linea, pista, sentore;

malintraniados: malintenzionati;

a punta innantis: davanti, in prima fila;

si minter: immischiarsi nelle faccende altrui;

currendhe fattu: correndo appresso, inseguendo;

frunza: bacchetta, verga;

codia: scarto;

ispendhula: cascatella;

rendhere: arrendersi;

pioer a cadinos o a ìrridos: diluviare;

entu estu: maestrale;

sensare: smettere;

appòrrimi (da apporrire): porgimi;

ciàgu, cràcu, cagiu, padzu: caglio naturale (ottenuto dallo stomaco del’agnello);

fiagu: odore;

entinu: profumo, essenza;

topu: zoppo;

anciulìdu: ricurvo;

ciancànu: sciancato;

atrivìdu: temerario;

beffulanu: che si fa beffe;

ciancullita: singulto;

refrèu: raffreddore;

pibìda: pipita, malattia dei polli;

tontorrone: tonto;

aeràda: di furia, spaventata;

inninnìgiu: nitrito.

- > http://www.mialilogudoresu.eu/liberos

Da Paristorias de Miali, vol. III, Sos dicios de s’istrìa. Versione video SWF : manuelfurru & co edizioni

Testi e animazioni in http://www.miali.logudoresu.name/Dicios/Dicios.htm