Paristorias de Miali Logudoresu

Sos dicios de s’istrìa/7

7. Ateros dicios

mercoledì 1 agosto 2007 di miali

S’istrìa aiat torradu a leare s’andhera ’e sempre. Chi l’aian torradu a beccu pariat chi mancu si ndh’ammenteret.
Mulghiat, pazaiat e faghiat casu. E onzi tantu ammentaiat a su tostoine sos dicios chi ogaiat dae su ciaraballu.
Una manzana s’ainu fit a orrios.
- S’ainu est a orrios - nachi - avilgua it’oromala cheret Su tostoine at preguntadu a s’ainu: "It’est su ch’asa..."
- M’at bennidu a conca unu diciu - at nadu s’ainu.
- E comente narat ?
- Pro chie no at solte no balet chi si peset chitto su manzanu.
- E chie at solte ?
- Si ndhe podet pesare candho cheret

7 Ateros dicios

S’istrìa aiat torradu a leare s’andhera ’e sempre. Chi l’aian torradu a beccu pariat chi mancu si ndh’ammenteret.
Mulghiat, pazaiat e faghiat casu. E onzi tantu ammentaiat a su tostoine sos dicios chi ogaiat dae su ciaraballu. Una manzana s’ainu fit a orrios.
- S’ainu est a orrios - nachi - avilgua it’oromala cheret Su tostoine at preguntadu a s’ainu: "It’est su ch’asa..."
- M’at bennidu a conca unu diciu - at nadu s’ainu.
- E comente narat ?
- Pro chie no at solte no balet chi si peset chitto su manzanu.
- E chie at solte ?
- Si ndhe podet pesare candho cheret

Su tostoine est restadu pensu. At seradu su colvu et est andhadu a li preguntare: "Ma tue solte a ndh’asa?"
- A boltas emmo a boltas no - l’at nadu su colvu.
- Tandho no est sempre chi ti ndhe pesas chitto ?
- Ma e proite lu cheres ischire?
- Pro afferrare ene unu diciu
- Si cheres cumprendher sos dicios cheret chi ndh’arregiones cun su sonadore

E andhados sunu a ndh’arregionare cun su sonadore, chi si fit sonendhe su sulittu. Ziromine si fit leggendhe su liberu ’e sas rezetas.
- E ite ses leggendhe, Zirò ? - l’at preguntadu su sonadore
- Una rezeta noa pro cogher su piberone - at nadu Ziromine. In cussu sun approdados su colvu cun su tostoine.
- Mantaraccu tia cherrer cumprendher bene unu diciu...
- E cal’est custu diciu?
- Pro chie no at solte no balet chi si peset chitto su manzanu. - l’at nadu su tostoine.
- Cheret narrere: chi si peset chitto o si peset taldu est sa mantessi cosa...
- Ma...e proite?
- Ca tantu no nh’at solte

Su tostoine est restadu pensu.
- Ma...si unu ndh’at solte, tandho si ndhe podet pesare a taldu ?
- Pro cussu bi ndh’at un ateru ’e diciu: "Chie si pesat taldu pagu piscat"
- Cras cheret chi mi ndhe pese chitto meda - ch’est vessidu Ziromine.
- Ell’e proite? - l’at preguntadu su sonadore.
- Ca sa rezeta narat chi bi cheret olìa, chibuddha, ispetia, sale, milingiana e aghedu...
- B’at a cherrer ozu almanu puru...
- De cussu già bi l’amus unu ticcu
- E tottu s’ateru chi bi cheret comente lu bruscas ?
- Già m’arrangio
- Su diciu narat: "famine fen’a cogher no est mai malu"...
- E candho est malu tandho ? - at preguntadu su tostoine.
- Candho no b’at nuddha ’e coghere - l’at nadu su sonadore.
Fattendhe die Ziromine at nadu chi fit tucchendhe. - Bae in bonora, Ziro’ - l’at nadu su sonadore

Ziromine est tuccadu e Peppigheddhu su colvu l’at postu fattu. Andhendhe andhendhe l’at preguntadu: "Ma attesu meda che dasa?"
- A primu devo andhare a sa’ e s’oltulanu - at nadu Ziromine.
E an sighidu un ateru trettu mannu, fen’a sa barraca ’e sos coniglios. Sa eldura fit accumassada a dainanti ’e sa domo. Ndh’at bessidu unu conigliu e at nadu "Già torro luego". _ Poi un ateru l’at postu fattu nendhe su mantessi. Poi un ateru cun una bocce s’est tuccadu nendhe sa mantessi cosa.

Ziromine at comintzadu a si pienare sa cesta: b’at postu su piberone, sa chibuddha e unu pagu ’e pistinagia. Candho est torradu su segundu conigliu l’at preguntadu: "Ma de melingiana una solu ndh’azis?"
- Mezus pagu che nuddha - at nadu cuddhu. E Ziromine si l’at garrigada in sa cesta et est torradu a tuccare, cun su colvu fattu. In caminu an bogiadu sos coniglios gioghemdhe a bocce.
- Già bos atto sa palte ’e sa piberonada, comente la cogo - lis at nadu Ziromine.
- Colzu chie no at nuddha, narat su diciu - l’at nadu unu conigliu sighendhe a giogare a bocce cun su cumpanzu.

Torrados sunu a sa domo.
- Como mi toccat de andhare a chilcare su sale, s’ispetia e s’aghedu.
- Ma Mantaraccu a inue ch’at dadu? - at preguntadu Peppigheddhu a su sonadore.
- A chilcare s’anna ’e muru est andhadu. Ebbe’ tottu as bruscadu? - at pregunadu a Ziromine
- Como cheret chi agate sale, ispetia e aghedu…Andhendhe so... - at nadu Ziromine.
- Bae in bonora Ziro’ - at nadu su sonadore. Ziromine ch’est vessidu.
- ...Bastu chi no fettat s’andhada ’e su colvu...
- E comente tiat esser? - at preguntadu Peppe ispantadu.
- ...S’idet chi fit colvu chi no est torradu

Ziromine est andhadu a sa domo ’e su monincu tzegu a bruscare s’ateru chi bi cheriat in sa rezeta.
- Tia cherrer unu pagu ’e sale, de ispetia e unu tichigheddhu ’e aghedu...
- Su sale e s’ispetia già bi l’appo. S’aghedu no - at nadu su monincu.
A Ziromine l’at toccadu ’e s’accuntentare. . Ma e dinari a ndh’asa ? - l’at preguntadu su endhiolu.
- No...
- E ite mi das in cambiu ?
- Sa palte ’e sa piberonada...
- Mezus sa palte chi no nuddha, narat su diciu...

- Su sale e s’ispetia già l’amus...ma mi mancat s’aghedu - at nadu Ziromine a sa furriada.
- Faghedi dare unu ticcu ’e inu dae s’istrìa... - l’at cunsizadu su colvu.
- Sa rezeta narat chi bi cheret aghedu e no binu...
- Su inu ’e s’istrìa est aghedu fine...tue però narali ch’est bonu, si no no ti ndhe dàda
- A faeddhare est alte lebia - at nadu su sonadore.
E tuccados sunu a su cubone ’e s’istrìa.
- Agattada l’as s’anna ’e muru? - at preguntadu su colvu a su tostoine.
- No... - l’at nadu cuddhu chi forsis mancu fit andhadu a la chilcare.
- A che dnh’azis de aghedu onu ? - at preguntadu a s’istria Ziromine.
- S’istrìa s’est pesada che punta:
- Binu onu ch’appo eo ! Aghedu no, né malu e né bonu !
- E tandho a mi lu dades unu ticcu ’e inu?
- No ti ndhe dao mancu a fiagu! - l’at nadu s’istrìa - ca mi l’as dispretziadu
- Mi chi est pro sa rezeta ’e sa piberonada - l’at nadu su colvu.
- E piberonadu chi sias ! Bae ’e bessi erettu primu chi t’attrives a giompere a su casu!
- Chie no dat binu no idat pius caminu ! – l’at nadu su colvu andhendhesiche.
- Su biccu in su traìnu, chi ndhe peldas, colvu male intraniadu !!
- Chena aghedu sa rezeta no podet bessire ene... - s’est lamentadu Ziromine.
- Ajò chi proamus cun s’attu - at nadu su colvu.

E tuccados sunu a sa domo ’e s’attu, chi si fit allenendhe umpare a su cumpanzu, s’attu chi no ischiat mancu tenner sorighes.
- A bi l’as unu ticcu ’e aghedu pro Ziromine ?
- Aghedu no...Si intrades bos cùmbido unu ticcu ’e abbaldente
- Ite ndhe naras a la proare cun abbaldente sa rezeta...
- Bi cheret s’aghedu e no abbaldente
- Tandho proamus cun compare Furiku... - at nadu su colvu.

E tuccados sunu sa su cuboneddhu ’e Furiku su dindu, chi fit in cumpanzia ’e Chicchinu su polcrabu, comente onzi die.
- Compa’ mi si bruscaizis unu ticcu ’e aghedu pro Ziromine...
- No ndi teneus de agèdu o compai Peppi
- E binu ?
- Nimmancu...
- Custos no ana mancu su tantu ’e si catzare su sidis !

Furrian a sa domo.
- No si bruscat aghedu in logu... - at nadu su colvu.
- Tandho azis fattu sa essida ’e su cane rugiu... - at nadu su sonadore.
- E it’est cane chi no bruscaiat mancu aghedu ?
- Asi narat su diciu... Acco’ s’anna ’e muru:
- Ancora sun a m’attire sa puddhighina sos cumpanzos de su colvu ! - s’est lamentadu
- Chie no at foltuna in puddhas no at solte in nuddha... - l’at nadu su sonadore.
- Ma...e pro s’aghedu comente faghimus ? - torrat Ziromine.
- A ferru toltu màniga tolta... - narat su diciu - Proade a andhare a sa ’e tziu Bakis...Mi chi b’at una rocca chi paret un attu... Accultzu a sa rocca b’at una domitta. Si podet dare chi bo’ lu diat unu ticcu ’e aghedu, si bi ndh’at.

Tuccana Ziromine e Peppigheddhu, cun s’anna ’e muru fattu, chi però a trettu ’e caminu iscansciat.
- E tue no bi enis a sa ’e tziu Bakis?
- No chi devo andhare a mi fagher dare sa puddhighina...
- E tandho già l’as s’isperu!

Sighin fen’a una rocca chi pariat sa ’e s’attu, comente lis aiat nadu su sonadore. E accultzu già s’idiat una domitta divessa dae sas ateras. Su colvu intrat a punt’innantis, ma pariat chi no s’idiat niune. A candho serat pisinzu a daisegus de una gianna ’e comasinu, intrat e bidet unu etzu incappelladu cun unu pili rugiu estidu ’e biancu subra una cuba. Su pili rugiu umpiat dae sa cuba e bettaiat in duas tatzas e su etzigheddhu ndhe leaiat una e lassaiat s’atera, ndhe lassaiat una e si che tragaiat s’atera.
- Semus chilchendhe a tziu Bakis - at nadu su colvu.
- Tziu Bakis so eo. Ite cumandhas?
- Tiamus cherrer unu pagu ’e aghedu pro una rezeta...
- S’aghedu già bo’ lu dao - at nadu su etzu - Però chelzo in cambiu una cosa..
- E ite cosa?
- Una coa ’e conigliu

Che los at accumpanzados a sa essida e lis at ammentadu su cumandhu.
- No istentedas meda, si no s’aghedu si guastat

Furriendhe torran a bogiare s’anna ’e muru.
- Ebbe’ dada ti l’an sa puddhighina?
- Ancora sunu a mi la dare cussos mascatzos !
- Mih si nos bruscaias una coa ’e conigliu a la dare a tziu Bakis in cambiu ’e aghedu...
- Toccat de tènnere unu conigliu e de ndhe li mutzare sa coa... - at nadu s’anna ’e muru.

Sa colora fit accuccada a daisegus de una matta e at intesu s’arregionu.
- Appo intesu chi sezis chilchendhe una coa ’e conigliu...Eo l’appo una...
- E ite cheres in cambiu ?
- Unu conigliu intreu...mancari chena coa - at nadu sa colora. S’anna ’e muru est tuccada che fritza a tenner su conigliu.
- Ma ite ti ndhe faghes tue de una coa ’e conigliu? - at preguntadu Peppigheddhu a sa colora.
- A la dare in cambiu ’e unu conigliu intreu
- E narali maccu !

Torrat s’anna ’e muru cun unu conigliu in francas in boza ’e li fuire.
- Mi a lu ides su conigliu ?! Boga sa coa como, si est veru chi l’asa!
- E proite no li truncas sa sua ? Tue ti leas sa coa e a mie mi das su restu ! - at nadu sa colora.
- Tandho ti cres chi eo mi etto a catziare coniglios pro a tie !?
- Dadu chi impittades una coa...
- Ma a la ogas o no la ogas custa coa?! Asi sies viu cantu ndh’as !
- Como andho e ndhe l’atto... - at promissu sa colora - Mi no ti fuat su conigliu ma però !

Avviada sa colora e fuidu su conigliu...Li curren fattu, s’anna ’e muru a punt’innantis. Pariat chi lis fit fuidu a candho ndh’essit sa colora dae una tuppa e l’afferat cun sas dentes. Ndhe li mutzat sa coa e su conigliu fuit a issa puru. S’anna ’e muru bi la leat dae francas.
- Torrami sa coa chi bi ndhe l’appo mutza eo !
- Su conigliu l’appo tentu primu eo !
- E però ti ch’est fuidu !
- E a tie puru !
- Tandho cant’istades a cuntierra sa coa la mantenzo eo... - at nadu su colvu. Lis at isforronciadu sa coa e at nadu a Ziromine a li ponner fattu.

E fattu an postu puru s’anna ’e muru e sa colora, fen’a sa domitta cuada ’e tziu Bakis. Comente los at serados su etzigheddhu ndh’est vessidu e at bidu chi l’aian battidu sa coa ’e conigliu.
- Tandho como ti ndh’atto s’aghedu...
- Prima s’aghedu e poi sa coa, no ti lesses frigare! - at nadu s’anna ’e muru.
- Et eo chelzo su conigliu! - at nadu sa colora.
- Candho ana a dare a mie sa puddhighina... - at nadu s’anna ’ e muru.

E comente at battidu s’aghedu bi ndhe l’at leadu dae manos.
- Adiosu, tandho e si azis ateru bisonzu torrade... - at nadu su etzu afferrendhe sa coa.

Primu ’e tuccare, su colvu l’at preguntadu ite si ndhe faghiat de cussa coa.
- A sa tzinta mi l’appicco! - l’at nadu tziu Bakis tottu cuntentu.

A su cabu ’e su contu torran a sa domo inue los fit aispettendhe su sonadore a fogu atzesu.
- Bruscadu s’aghedu...ma già nos est costadu ! - l’at nadu s’anna ’e muru mustrendhebilu.
- A mie mi devene dare unu conigliu !!! - s’est torrada a lamentare sa colora.
- E a mie una puddhighina... - torrat s’anna ’e muru.

Ziromine at postu manu a sos pinzos e at postu in fogu sa padeddha.
- Paspiabìlu a pianu a pianu s’aghedu. Est rezetta chi no bi cheret presse... - at nadu a s’anna ’e muru.
- Ma a tie a ti piaghet sa piberonada? - at preguntadu su colvu a sa colora, chi pariat issa puru aispettendhe sa cottura.
- No...
- E tandho cheres chi andhes a ti bruscare sorighes
- Asi narat su diciu: S’allegria de sa domo est sa padeddha Pero b’at zente chi at sa foltuna de una colora in chegia... - at nadu su sonadore, miscendhe canes cun coloras.

Glossario

s’andhera: l’andamento;

sos dicios chi ogaiat dae su ciaraballu: i detti che traeva dall’almanacco;

orrios: ragli; pensu: pensoso, perplesso;

chitto meda: molto presto;

ispetia: pepe; ozu almanu: olio d’oliva;

l’at postu fattu: gli è andato dietro;

già torro luego: torno subito; bocce: palla;

pistinagia: carote; monincu: scimmione; tichigheddhu: goccetto;

endhiolu: rivenditore;

a sa furriada: al ritorno;

s’est pesada che punta: è rimasta piccata;

no ti ndhe dao mancu a fiagu: non te lo faccio nemmeno odorare;

t’attrives a giompere: hai l’ardire di buttarti;

traìnu: rivo, fiumiciattolo;

male intraniadu: malintenzionato;

abbaldente: acquavite;

su tantu ’e si catzare su sidis: il tanto di togliersi la sete;

coa ’e conigliu: coda di coniglio;

torran a bogiare: incontrano di nuovo;

mascatzos: brutti ceffi;

mutzare sa coa: mozzare la coda;

colora: biscia;

accuccada a daisegus de una matta: nascosta dietro un cespuglio;

E narali maccu: e digli scemo!;

mi etto a catziare: mi do la briga di cacciare;

Asi sies viu: fossi vivo;

cuntierra: litigio, battibecco;

A sa tzinta mi l’appicco! : me lo appendo alla cintura;

paspiabìlu: spuzzaglielo;

est rezetta chi no bi cheret presse: una ricetta che chiede il suo tempo, per cui non bisogna avere fretta.

Per i detti contestualizzati nella storiella vedi il repertorio dei Dicios.

Testi e animazioni in http://www.miali.logudoresu.name/Dicios/Dicios.htm

© 2006 manuelfurru & co www.mialilogudoresu.it; www.manuelfurru.eu Da Miali Logudor4esu, Paristorias III edizione ebook: manuelfurru & co Video SWF in www.mialilogudoresu.it/personaggi.htm

Chentu Dicios
Cento proverbi e modi di dire raccoilti ad Oschiri nel 1987-88 da Miali Logudoresu