Paristorias de Miali

Sos dicios de s’istrìa/3

3. Peldularios

venerdì 27 luglio 2007 di miali


- Intendhe ene, como... - neit s’istrìa a su tostoìne - su dicu chi ti naro lu deves leare a memoria, mih!

Miali Logudoresu

Sos dicios de s’istrìa

3. Peldularios

- Intendhe ene, como... - neit s’istrìa a su tostoìne - su dicu chi ti naro lu deves leare a memoria, mih!

Peldulariu, rundhellu e bandhuleri a boltas già si faghen cumpanzìa. Invece imboligosu e trappuleri, pro chi siet sa mantessi sa zenìa, sempre si faghen sa fulca pari pari....

- Appuntada ene ti l’as ? ...pro chi siet sa mantessi sa zenìa sempre si faghen sa fulca pari pari... E si lis venis a trettu, mancari, ti lean s’eredu e ti torran tribulìa. Passache atesu e no ponzes mai mente a chie t’ispacciat aghedu pro nepente No ponzes mentee passa sempre atesu dae su chi a sa paraula no dat pesu !
- ...e passa sempre atesu / dae su chi a sa paraula no dat pesu ! - torrei su tostoìne.
- Torra a la narrer totta a bider si l’as leada - che l’esseit s’istrìa. In cussu intreit su dischente ’e su magialzu mannu.
- A bi l’azis unu ticchigheddhu ’e abba ?
- S’abba a sa funtana - li neit s’istrìa - si cheres unu ticcu ’e inu onu già ti lu dao
- Ei dà, unu ticchigheddhu solu ma però
- Bettabìlu - neit s’istrìa a su tostoìne E già bi lu etteit. Ma a sa prima sulzida cuddhu ch’esseit:
- Balla chi lu colet! est aghedu fine !
- Si no t’andhat binu lichitu, cambia cubone ! - li neit s’istrìa. Ma a su tostoìne li torreit subitu a mente su diciu: Passache atesu e mai no ponzes mente / a chie ti dat aghedu pro nepente... A su dischente ndhe li fit pighèndhe s’àscamu.
- A buttare a fora, mih ! - neit sìistrìa
- Asi ti azet s’ogiu! - li neit su dischendhe, andhendhesìche.
- Peldulariu e male currispostu puru ! - l’abbucheit s’istrìa.
- Si lu narat a su magialzu, cussu s’offendhet! - l’avvelteit su tostoìne.
- E dàghi s’offendhet mi che ponet sas barras in culu - truncheit sìistrìa. Accò su pabaru poverittu:
- Mi si mi daìas unu mossu ’e casu...
- A peldonare - li neit s’istrìa.
- E tandho dami nèssi unu ticcu ’e inu !
- Su inu est pro chie l’ischit gustare
- E tandho andha in oromala ! - che l’esseit su pabaru tucchendhe.
- Bidu as? - cummenteit s’istrìa - bandhuleri e bucca ’e vasu puru !

Su dischente andheit subitu a lu narrer a su magialzu. E Peppigheddhu, essendhe in sos trettos, intendheit tottu s’arregionu. Su magialzu subitu est tuccadu e pariat abettiadu male.
- As a bider comente la pagat s’istria! - neit su dischente a Peppigheddhu. E isse subitu est andhadu a riferire a sa ’e su sonadore. In s’intrada ’e sa domitta ’e Ziròmine bi fit s’anna ’e muru.
- A b’est su sonadore ? - at preguntadu su colvu.
- Già paret chi siet intro - li neit s’anna ’ e muru.
- Appo idu su magialzu abettiadu...andhendhe a sa ’e s’istrìa
- Abettiadu pro ite ?
- Ca s’istrìa at dadu inu aghedadu a su dischente...
- Già lu narat su dicu puru: "Passach’atesu e no ponzes mai mente / a chie dat binu aghedadu a su dischente..."
- E ite li faghet como su magialzu a s’istrìa !?
- De siguru li faghet maìa mala meda ! - neit su sonadore.
- A ndhe cheres de piberone? - pregunteit Ziromine.
- No...già m’est passada sa cagareddha - neit su colvu.
- Fio nendhe a isse - neit Ziromine. E cheriat narrer a s’anna ’e muru, chi subitu si etteit a su piberone ancora uddhendhe. Tuccat Peppe e fattu fattu s’anna ’e muru a piberone in francas:
- Da’ attentzione a sas maìas, Peppighè’! A primu Peppe est voladu a avveltire sos cumpanzos. Che los at bidos accultzu a sa domo dirruta chi parian tentendhe ancora sa puddha.
- Ma..ancotra sa puddha sezis tentendhe?
- Se torna la puddhighina no se la salva! - neit Zubanne untulzu in italianu unzultìnu.
- Elleà, ancora a cagareddha ses?! Mi chi Zironime ndh’at arrustidu ateru ’e piberone...
- Il piberone è per la puddha. Per noi ci vuole brou de puddhighìna !
- S’istrìa at dadu binu aghedadu a su dischente ’e su magialzu ! E como su magialzu l’at a fagher maìa mala !

Su colvu est arrividu a su cubone ’e s’istrìa pari paris cun su magialzu. L’at bidu chi primu at travadu s’ainu a kispé, poi a comintzadu a fagher sas maìas a sas alveghes e a su beccu. Su tostoìne est intradu a avveltire s’istrìa.
- Su magialzu est vènnidu...
- E it’romala cheret cussu rundhellu!
- At travadu s’ainu a kispè et est fattendhe sas maìas a sa roba ! S’istrìa at fattu in tenpus a bider duas alveghes torradas a puddhos e at trattesu su magialzu chi fit ponzendhe manos e frunza a su beccu:
- Su beccu no! - nachi - no mi lu torres a puddhu! su beccu no! E tantu at fattu chi su magialzu l’at nadu:
- Tandho su beccu lu torro a istrìa e a tie ti torro a beccu Nadu e fattu.
- E commo ses fena corrudu! - at nadu su magialzua s’istrìa fatt’a beccu - Asi no bi torras a dare inu aghedadu a su dischente! E s’est vessidu erettu.

Peppigheddhu subitu est cultu a riferire a sos cumpanzos.
- Malu abbolottu at fattu su magialzu !!! At torradu su beccu a istrìa e s’istrìa a beccu !
- E sas alveghes ?! - at preguntadu s’untulzu.
- A puddhos las at torradas...
- A puddhos ?! Ajò’ tandho compà - at nadu s’untulzu a su groddhe chi subitu l’at postu fattu. Su colvu est andhadu a dare sa notiscia a su sonadore.Accultzu a sa domo bi fit s’anna ’e muru rosighèndhe piberone.
- Ancora fauzendhe? - l’at nadu Peppe.
- Già ndh’arrustit ateru Ziromine - at nadu s’anna.
- Su magialzu at torradu s’istrìa a beccu !
- E su beccu?... - at preguntadu su sonadore.
- A istrìa.
- Asi narat su diciu... "Candho su beccu tuccat foravìa ..mezus a aer a cumpanza s’istrìa..." No pariat chi b’intrèret meda. O asi l’est pàlfidu a su colvu. In cussu approdan s’untulzu cun su groddhe, cun duos puddhos in francas.
- Mih si nos podides cogher cosa ’e puddhighìnos - narat s’untulzu - Unu a brou e unu arrustidu, mancari...
- A bi los coghes Zirò? - at preguntadu su sonadore, ischendhe chi a Ziromine l’andhat piberone e pistinagia ma no petta, mancari puddhìna... Zubanne at afferradu unu ’e sos puddhos e che l’at postu in padeddha.
- No los ispumades prima? - at preguntadu su sonadore.
- Puma e tottu, est sa mantessi cosa! - at nadu s’untulzu. S’ateru puddhu però est fuidu a su groddhe e subitu l’an cultu fattu, s’anna ’e muru a punt’innantis. E fatt’a su puddhu aprodan a su cubone ’e s’istrìa chi como est beccu e lu iden abbaidendhesi a pare cun su beccu chi como est istrìa. Su puddhu, chi devet aer seradu fiagu ’e masciu, si ch’est aggroddhadu in anacas de s’istrìa chi primu fit beccu. Su colvu s’at abbaidadu sa chi fit istrìa:
- Ma...ancora beccu est ?
- A cantu paret... - l’at nadu su tostoine, chi oramai su saldu si lu giogat bene.
- E tandho tue ses Bustianu ! - at nadu su colvu abbaidendhesi su beccu chi como est istrìa. Cuddhu mudu che piccu...o che beccu.
- E de cuddhu casu restadu bi ndh’at chena frazàdu? - preguntat Peppe e ch’intrat a su pinnetu.
- Si mi toccas su casu ti occo a incorradas, bruttu maraguglieri peldulariu! - l’at abboghinadu s’istrìa fatt’a beccu. Su colvu s’at pigiadu una paneddha e pesadu s’est in bolu. S’anna at afferradu su puddhu e si che sun fuidos tottu.
- Corrudu e fustigadu... - at nadu su beccu chi prima fit s’istrìa. Approdados sun a sa domo ’e Ziromine e subitu s’anna ’e muru at postu su puddhu in fogu, mantenzèndhelu a sa crista.
- Su brou est prontu si lu cherides... - at nadu su sonadore. E s’untulzu s’est accultziadu a sa giuneddha a l’assazare.
- Buffadilu su brou, chi ti faghet bene - l’at nadu su groddhe.
- Ma..sale postu bi ndh’as?
- No... - at nadu Ziromine. S’idet chi s’anna s’est distratta e su puddhu at torradu a fuire dae sa casciarola.
- Ite ndhe naras Zirò... - at preguntadu Peppe - si l’arrustimus su casu, ancora male at a fagher?
- Su solòpu già at caladu - l’at nadu su sonadore - ma si podet dare puru chi su casu siet guastu.
- Ma...onu est custu bròu ? - at preguntadu su colvu.
- Azzunghebilu pagu ’e sale, Zirò - at nadu su sonadore.
- No bi nd’at, l’amus finidu dae giantèris...
- E tandho cheret chi bo ndhe carredas... De su restu su dicu narat: "Su brou est bonu e già no faghet male...pero cun pagu sale.
- Su piberone at cottu - at nadu Ziromine. E s’anna ’e muru si l’est bettàda.

Glossario:

peldulariu, rundhellu e bandhuleri: sinonimi per vagabondo, giramondo, perdigiorno.

imboligosu e trappuleri: imbroglione e truffatore

sa zenìa: la razza, il genere;

si faghen sa fulca pari pari: si fanno la forca a vicenda.

si lis venis a trettu: se ti capita di averci a che fare.

ti lean s’eredu e ti torran tribulìa: si portano via l’eredità e ti lasciano in cambio tribolazioni.

passache atesu e no ponzes mai mente: stanne lontano e non dare mai retta

a chie t’ispacciat aghedu pro nepente:

a chi ti spaccia aceto per buon vino.

leada : appresa (a memoria):

ticcu : sorso;

abba : acqua;

bettabìlu : versaglielo;

sulzìda : sorso;

aghèdu : aceto.

àscamu : conato di vomito;

buttare : vomitare;

Asi ti azet s’ogiu! : così ti serva (ti funzioni) l’occhio!.

Peldulariu e male currispostu puru ! : perdigiorno e arrogante anche!

l’abbucheit : lo rimbrottò.

barras : mascelle, molari;

unu mossu ’e casu : un tocco, un boccone di formaggio;

a peldonare: lett. a perdonare; è la formula con cui si ongeda il povero quando non si ha (o non si vuole) niente da dare.

andha in oromala!: va’ in malora; bandhuleri e bucca ’e vasu puru!: buono a niente e pure bocca di cesso

anna ’e muru : donnola o faìna;

uddhendhe: caldo, bollente;

domo dirruta : casa in rovina, dissestata.

puddha, puddhighìna : gallina, gallinella;

at travadu s’ainu a kispé : ha legato le zampe dell’asino a incrocio.

alveghes : pecore;

roba : gregge;

bessidu erettu : andato via di fretta, senza frapporre indugi.

torrare, torradu : qui nel senso di trasformare, mutare;

l’at postu fattu : gli è andato dietro.

giuneddha : recipiente rustico di sughero, legno o altro;

tuccat foravìa : se ne va lontano, si allontana.

petta puddhina : carne bianca, pollame;

abbaidendhesi a pare : gyardandosi a vicenda;

seradu fiagu ’e masciu : ustato odor di maschio (ariete o becco),

si ch’est aggroddhadu : si è andato a rifugiare.

si lu giogat bene : lo sa usare con disinvoltura;

mudu che piccu : muto come un piccone.

maraguglieri peldulariu : mascalzone perdigiorno;

mantenzèndhelu a sa crista : tenendolo per la cresta.

azzunghebìlu : aggiungici;

giantèris : avantieri;

si l’est bettada : ci si è fiondata.

- > http://www.mialilogudoresu.eu/liberos.htm

Paristorias de Miali Logudoresu, vol. III - Sos dicios de s’istrìa Versione video SWF: manuelfurru & co edizioni copyright www.manuelfurru.eu www.mialilogudoresu.eu

Testi e animazioni in http;//www.miali.logudoresu.name/Dicios/Dicios.htm