Relatzioni de acabbu po s’esàmini fatu in su 15 de Ladàmini 2003. Su metalimbismu in sa didàtiga de sa lìngua sarda.

Cumenti si podit, oi in diri, circai de ndi bessiri de sa pauli de sa didàtiga bécia e bintrai in una chi arrespundat mellus a is esigéntzias de sa scola noa?

Fintzas a candu po studiai e donai a is scientis is abbilidadis e is cumpetèntzias de su stùdiu limbìstigu no s’imperant is ainas de sa limbìstiga scentìfiga e si potzat donai fintzas a sa lìngua sarda sa possibbilidadi de si castiai issa etotu a sa manera de totu is àteras lìnguas, noas o antìgas, bias o mortas, de aici eus arrennesci sceti de fai archeulozia limbìstiga e no cannoscentzia po amanniai is possibbilidadis de arricai is scientis a pitzus de sa lìngua sarda e de totu is lìnguas.

Custu trabballu pensau, studiau, scritu e lìgiu in sardu est stétiu cuncodrau po una didàtiga de sa lìngua sarda chi fait s’ancada de castiai a sa pratichesa limbìstiga, una materia de importu mannu meda in su stùdiu in is scolas de oi, cun ogus nous po lompi a tenni is cumpetèntzias in totu is lìnguas sorrestas de su sardu e fintzas a arribbai a biri e studiai is "sistemas lìnguas" chi arrespundint e si cuncòdrant cun medas leis cumunas.

Totus is nòminis de is bidhas chi funt assentaus in custa tàula crassiadorza, funt cussus chi si funt lòmpius fintzas a oi in is documentus: fuedhaus e scritus. Sa carta de is Logus giuicalis, bator, sighint is làcanas de custus fintzas a candu non funt stétius scuncodraus de is dominatzionis chi ant sutamìtiu a cad’e una is populatzionis de sa Sardìnnia. S’ùrtimu Logu sardu abarrau indipendenti fut cussu Arbarikesu, issu est stètiu bintu e sutamìtiu a, e de, su Logu cadelanekesu in sa prima mitadi de su XV sègulu, de facto in su 1410 e de iure in su 1420.

Medas nòminis de is bidhas chi eus assentau no si scit in cali tretu de is Curadorias o Partes s’agatint oi. Custu trabballu srebit fintzas a dhus fai circai de chini at a ligi custa tàula. De meda nòminis s’arrennescit a sciri cun pretzisioni manna a nca fuant is bidhas oi in diri sperdias, poita una borta sderrutas, is bidhas, is nòmini de issas funt abarraus in calancun’àtera cosa: nuraxis, mitzas, bìngias, arrocas, stàinis, giogantinus, cùcurus, bruncus, arrius, crésias, muristenis, o su matessi, cumbessias. Po is sinnus ca eus imperau po scriri custus nòminis eus scioberau, isseperau, is prus antigus, de tempus o de manera de dhu assentai, o mellus de is maneras de dhus assentai, fintzas a arribbai a su nòmini chi tenit oi in diri sa bidha etotu.

Is nòminis de is bidhas funt is sambenados, ma de sa cussòrgia, e cumenti a is sangunaus aguantant mellus in su tempus sa strudura de sa lìngua sarda.

A pitzus de unu nòmini nc’est un’istòria. Su nòmini antigu de Castedhu est Karalim in latinu, prus antigu de Karalem, ma s’arrèxina Karel est prus antiga, forsis fenitza-punikesa. Ma custa no nc’intrat nudha cun su nòmini de Castedhu, poita su castedhu prus mannu de Sardìnnia est stétiu pesau de is Pisanekesus a tundu de sa prima mitadi de su XIII sègulu, in su 1217; is Tuscanus teniant su castedhu cosa issoru in su Cùcuru de santu Miali, de aundi podiant apompiai sa Bidhamanna de su Logu kalarikesu, ca fiat santa Cilla. Santa Cilla s’amentaus fiat sa santa Manna, fintzas oi in diri, de is castedhaius. In itallianu: Cecìlia; in sardu: Cilla o Gilla; in àterus sinnus-sonos: ĺlia, Gìlie, Gyllae e Santaguilla, ca assentant sa matessi bidha o mellus su matessi sonu in àteras lìnguas.

In su 1356/8 sa bidhamanna de su Logu kalarikesu benit binta e sderruta de is Pisanus cun àterus sardus alleaus issoru. De intzaras nosus bieus su nòmini de Castedhu assentau cumenti Castrum Kaller ca est lìgiu a sa cadelanekesa Càglier e dae custa lompit a s’itallianu Càgliari.

It’est sutzediu? Nosu naraus, o mellus sulaus, in sardu Castedhu, su nòmini de sa bidha Pisana, cuntinentali; a s’imbressi sulaus in Cadelanu-Itallianu Càgliari, ca est su nòmini sardu e prus antigu de sa nosta bidha. Ma no eus acabbau, in totu is cartas itallianas o foresas: Nùcoro, Nùgoro, Nùoro est scritu cumenti fiat sulau cun su sonu prus antigu de sa lìngua sarda e prus bàsciu in su Cundutu suladorzu de s’òmini.

Ma su Thu.enu, "colpo di glottide", no est unu sonu de sa lìngua e de su sistema limbìstigu itallianu, is Aràbus tenint bator maneras de dh’assentai, e no esistit in itallianu su sinnu po dhu scriri. E lompeus a sa insensibbilidadi limbìstiga de intendi artigulendi su sonu sballiau e in itallianu de Nuòro, e no Nùoro, a medas sardus ca ant pèrdiu, sdarrobbaus, sa Cuscièntzia sunètiga de sa lìngua issoru, sa nosta.

Sa Cuscièntzia sunètiga de is sardus s’imbentat una spètzia de "trassa limbìstiga" de allobai sa /n/ enna, e sa /l/ ella, de fuedhus cumenti a Mannu po Manu; Panni po Pani; Mallu po Malu; Pillu po Pilu. Cumenti trabballat sa cuscièntzia sunètiga de is sinniesus. Sa chistioni est de aici. In su sistema limbìstigu sardu unu fuedhu cun una /l/ ella sceti, o unu fuedhu cun una /n/ enna sceti no esistiat, o mellus no fiat amìtiu, poita beniat Tzucue.au cumenti oi in diri etotu si fait in medas àteras bidhas sardas. Ma.u, po Manu; Pa.i, po Pani; So.i, po Soli; Pa.ita, po Palita; Ma.adiu, po Maladiu e a sighiri. Custus fuedhus a Santu Idu, Murera, Bidheputzi, Sriugus e a Ballau, si sulant de aici, ma a Sìnnia, e in àteras bidhas a is làcanas, s’est pèrdiu de artigulai custu sonu ca est su prus bàsciu de su Cundutu suladorzu de s’òmini, in s’Orguena o Ogroena, e su prus difìtzili de sulai-artigulai.

Perdendi custa pratichesa limbìstiga una parti de su pòpulu sardu, in custu amostu is sinniesus, sigumenti ca in su sistema limbìstigu sardu no fiat amìtia una /l/ e una /n/ in mei a duas boxalis, s’imbentat sa “trassa limbìstiga”, chene dhu fai cun intentzionalidadi ma otomatigamenti, de dhi ponni duas /ll/ e duas /nn/ ca issas, eja, funt amìtias in su sistema limbìstigu de su sardu, cumenti in is fuedhus: Sartìllia, Rennu, Brentìlliu, Linna, Donnikellu, Calledhu e Allu.

Intzaras teneus fuedhus immoi, ellus, amìtius, cumenti: Panninu po Paninu, Fàminni po Fàmini, Fasollu po Fasolu, Matzollu po Matzolu. Su matessi fuedhu benit sulau in maneras difarentis in is bidhas de is làcanas in una spètzia de "disintegratzioni atòmiga" limbìstiga, cumenti de s’uraniu si lompit, in is sègulus, a su prumu; de unu fuedhu cumenti Ma.adiu a Sriugus, si lompit in sa matessi manera mendelevarza a: Malladiu a Sìnnia, Marhadiu a Ceraxus, Malàdiu a Castedhu, Malato in itallianu.

Insa.ada a Sriugus, Insallada a Sìnnia, Insarhada a Ceraxus, Insalada a Castedhu, Insalata in itallianu. Custu est s’Imburdimentu sunètigu, su scaresci o allebiamentu de sa cuscièntzia sunètiga, chi in custu fuedhu s’amostat ca s’unidadi limbìstiga de is sardus fiat unu tempus prus manna.

Ma est s’avolotu, o s’abbolotu, po sa lìngua sarda po arrennesci a biri de aundi si lompint fuedhus ca no tenint arrèxina in nisciuna lìngua oi cannota, e cun meda probbabbilidadi funt Nuraxikesus, ca eus inghitzaus custus trabballus limbìstigus. Sa zeografia sarda s’amostat medas de i custus nòminis: Mòguru, Mragaxori, Cea, Tòneri, Gollei, Giara, Nuras, Baratz, Urradili, Tzurru, Nurra, Gorropu, Chia.

Unidadi Didàtiga

Rètulu: A cad’e unu nòmini de bidha, o asuta, nc’est un’istòria.

Crassi de stibba: Cuartas professionalis o liceus.

Programatzioni: Primu mòdulu de s’annu.

Disciprina: Istòria.

Disciprinas de truessus: Zeografia, Limbìstiga sarda, Istòria de is istitutzionis ecunòmigas e pulìtigas, Paleugrafia e Diprumàtiga.

Si depit giai cannosci: Cannoscièntzia, fintzas unu pagu, de s’arrexonai istòrigu, sciri ligi e cumprendi su lìbburu de istòria; sciri pigai, assentai e cuncodrai su chi s’assentat de is letzionis; sciri ligi is cartas zeoistorigas e is tàulas crassiadorzas de su tempus; cannoscièntzia, sceti calancunu elementu, de s’istòria de su Mesutempus.

Obbietivus generallis: Cannoscièntzia de is sutzedimentus istòrigus.

Sciri arrecannosci e arregordai is acuntèssius e is personàrgius e dhus sciri sterri in su tempus e in is logus.

Sciri bodhiri is caraterìstigas prus importantis de su tempus. Sciri cumprendi e ligi is documentus partigularis de su tempus studiau. Cumprendi is relatzionis aintru de s’istòria generalli e cussa localli. S’istòria bia de, e in, su tempus: longu, mesu e curtzu.

Obbietivus ispetzìfigus: Trabballai cun duas lìnguas latinu noas: su sardu e s’itallianu. Operadividadi de sa lìngua sarda: aintru de sa grafia e sunètiga de su sardu, cumenti scrieus e sulaus is nòminis de is bidhas?

Cannoscièntzia de is Logus giuicalis e s’organitzatzioni de sa cussòrgia in sa Sardìnnia de su Mesutempus.

Trabballai cun is documentus de su tempus: cartas, kondaghes, iscritzionis, stromentus, cuncòrdius, paxis, bendatzionis...

Fai s’istòria scrucullendi in is documentus antigus e in is arrastus de oi.

Ita nc’est in s’Unidadi Didàtiga: Is bator Logus, partes, e bidhas de is giudicaus. Organitzatzioni de s’Unidadi Didàtiga: Cuatrus tretus, duas cidas, 12 oras.

1) Presentatzioni de s’Unidadi Didàtiga a sa crassi: mes’ora; avumentraxu, brainstorming, de s’istòria de Sardìnnia: un’ora e mesu. Po domu a is scientis si donat sa sighia de custu nòminis cun custa “Carta” de is bator Logus giuicalis, e si dhis narat de cumentzai sa circa de is materiallis po pòdiri presentai cad’e unu Logu giuicali: is primas noas istòrigas de su Logu, is Giuikes o Giuighissas, is Bidhamannas, is datas prus importantis, is càrrigas de su Logu, s’aministratzioni de is Partes o Curadorias, is Cartas de Logu, is scritzionis, is kundaxis, is crésias e àterus materiallis. A s’acabbu si podit fai unu scritu istoriogràfigu e si podit fintzas pentzai a una pubricatzioni de totus is trabballus.

2) Circa in su catastu: Atòbiu de totu is scientis a is noi oras a Pirri po andai a biri is cartas: cuatru oras. Chi sa crassi est in una bidha si podit detzidi de biri e circai in is libriutegas cumunalis o in cussa de s’Universidadi de Castedhu.

3) Letzioni frontalli a pitzus de sa Sardìnnia in su Mesutempus: un’ora e mesu. Pratzimentu de sa crassi in bator grupos chi incàrrigant is segretàrius e arreladoris, si donat a cad’e unu de issus unu Logu giuicali; trabballu in crassi cun is materiallis agataus e scioberaus: un’ora e mesu. Su trabballu de is grupus, giai incarrerau in crassi, sighit a domu.

4) Presentatzioni e arrelatzioni, a boxi in crassi, de is trabballus scritus de totu is cuatrus grupus: mes’ora a cad’e unu cun discussioni e arrelatzioni. Mètidus: Letzionis partetzipadas e trabballu cooperativu, pratzius in grupus. Stromentus: Su lìbburu de istòria de sa crassi, atlantis e cartas zeoistòrigas, fotugòpias de is documentus antigus, lùcidus, àteras pubrigatzionis partigularis e is kondaghes. Fuedhàrius de lìngua sarda de s’imperu, setoriallis e istòrigus, audiovìdeo cascitas, compudadori, CD rom, arregistradori.

Curretzioni: Test mesuistrudurau cun arrespustas serradas, de calidadi berus o frassu, e tres arrespustas obertas massimu dexi arrigas. In totu doxi arrespustas, po unu totalli de dexi puntus.

Valutatzioni: Formativa e in su matessi tempus somativa, si donat unu votu finalli chi tengat contu cumpressivamenti fintzas de s’impènniu e s’interessu de cad’e unu de is scientis e sa situatzioni de partèntzia de issus.

Aprofundimentus e arrècuperu: Sceti chi est netzessàriu: un’ora.

Pubrigatzioni finalli: De su trabballu de totu sa crassi in paperi e/o in su zorronnali de sa scola, siat in CD-rom, cun cameras e fintzas o sceti s’arregistratzioni de is arrelatzionis.

GIUDICADU DE LOGUDORO O DE TORRES O ORIKESU

Dae su sèculu IX a su 1259, bidhamanna: Àldara, mannària kmq. 6.958, biventis casi 50.000.

Anglona o Tzaramonte

Altana o Batarae, Ampùrias o Santu Pedru, Anzos o Bàngios, Assari o Casàriu, *Bolonthenis, Bultzi, Calitzana, Calstedhu, Tzaramonte, Kokinas, Gulcei, *Insaris o Insani, Istorolu, Lairru, Maltis, Monte di Campu o Ostiani, Monte Fulcadu, Multedhu, Nulvi, Orria Pithinna, *Obcecario, Orria Manna, Ostena, Pèlfigas, Salàrgiu, Santu Pedru de Simbranos, Santa Maria de Rughes o Billikennor, Sèdini, *Sordella, Silanos o Soliu, Spilunca, Tzelgu, Bidharba, *Hostiani de Optentano o Obcetano, *Odatelis o Odaletis.

Cabuabbas

Argadar o Altasar, Mara, Bessude, Bonvehì o Bonuighinu, *Borconani, Campu Giabesu, Cherèmule, Cossoine, Giave, Gùrulis Vetus o Pàdria, Ilbiri, *Melbo de Iudi o Yuidori, Modegu o Modulis, *Mògoro o Mogoris, Musidanu, Nuraghessu, Pàdria, Pitzos o Liessis, Puthu Majore, Roca Ruja o Teclada, Seruis, Sustan o Sustaris, Santu Larenthu o Faules, Simanari, Sulvar, Tiesi, Tuszano o Cuianu, Seunis o Seruis, Uras, Romana.

Coros o Coraso o Campulongu

Banzos, Briais, Bultaina o Turtanae, Campu Longu o de Loku, Cannedu, Coros, Cuga o Thuca, Junchi, Giusei o Biosei o Santu Imbricu, *Icirdelator, Ìtiri, Lodhaoro o Lodais, Junei, *Manu o Manustoles, Noele o Noalis, Okila o Othila, Ossi, Paulis, Santu Silvaru, *Sartis, Tintas o Linthas, Tissi, Uri o Uras, Ùsini, Turrighis, *Vindighinoris.

Costabadhe

Arkennor, Andronike, Berchidha, Bonolva, Iunizaçu o Iuniçaçu o Cunzadu, Nurapassar o Putos de Sassu o Puthu Passaris, Rebecu, Semèstene, Trechidhu, Trudhas.

Dore-Orotedhi o Othan o Sarule.

Nùgoro, Odhini o Ollim, Onieri, Orane, Lollobe, Orgòsolo, Orotedhi, Otzana o Othan, Sarule.

Fiolinas o Piaghe

Vayolis o Bualis, Bedas, *Bigenni o Bigeghis, Carzeghe, Cea o Sorae, Codronzanus Giuso o Iosso, Contra, Briave, Fiolinas, Muros, Muskianu, *Nerbosa o Ilvossa, Noraia, Ostana, Othila, Piaghe, Putifigari, Sacàrgia, Salvennor, Santa Giulia de Kitarone, *Urgeke o Duryeke o Urgethe, *Duluosae.

Frumenarza

Asinari o Asinares, Arcaue o Arae, Bionis o Bioris, Ardu o Cardo, Kerki o Cherchi, Crucifissu Mannu o Domus Novas, Curcas o Cruca, Eguili, Elva o Erlae, Ertas, Gennanu o Gonnano, Noi Noi o Nonnoy o Innòviu, Nuragadhu, Otan o Otava, Eristola, Save o Sahe, Sanx o Sancti, Seti Pramas, Tamule, *Taverra o Tavernes, Torres.

Gocèano o Anela

Anela, Benetuti, Bono, Bortiocoris o Guilciochor o Bilcochor, Suburgu, Isprollatu, Bortei, Idha o Bulteyine, Illorai, Lurcia o Lorgia, Nule, Ulususe o Usulifeni, Gocèano, Bòtidha.

Màrghine

Bìrori, Bolòtana, Bortigale, Duarche, *Gitil, Bòrere o Gòrare, Lei, Macumele, Mulàrgia, Nuragugùmene, Santa Maria Sabuco Saucu o Santu Selighes, Silanos.

Meilogu o Opia

Àldara, *Beyco, Bànari, Bunnànnaru o Gonnannor, Bidha Noa, Boruta, Calvoi o Caiola, Captilis, *Capula, Cherchitzu, Costinas, Frida, Giave, Itiredhu, Lachesos, Mendules o Amendulas, Mores, Niedhu, Opia, Santu Perdu de Badhes, Santu Antoni de Thailo, Santu Pàulu o de Nuli o Bidha Luna, Sari o Fara, Sauren, Sìligo, Sorres, *Termels, Tiesi o Tigesi, Totorake, *Rota, *Trabbatie, Turalva.

Montacutu

Alà, *Abba Formosa, *Bacuri, Bidhucara, Bòtidha, Budhusò, Bantine, Berchidha, Gunne o Balamune, Castedhu, *Gaeciana, Crasta, *Golianuti o Golomici, Idhatene o Gatema, Lerno o Lerron, Monti, Nastarrè o Restellus, Nùlvara, Oleva, Osidhe, Òskiri, Oti o Ossi, *Santa Maria de Ardarello, Ulule, Uludufe, Urra o Sant’Elias, Patada, Tula.

Montiferru

Castedhu Etzu o Verru, Cùlliri, Gùrulis Noa, Nuraghe Longu, Pitinnuris, Salamatile o Salamater, Semura, Santa Vitòria, Santu Lussurzu, Iscanu, Sennarìolo, Silanos, Seti Funtanas.

Nughedu o Bisàrcio

Bidufe, Bisàrchiu o Bisàrcio, Buthule o Guzule, Ivessa, Lerron, *Lexanis o Lesanis, Nughedu, Nugor, Otieri, Pianu, Pira Domèstiga, Orveis o Urdofe.

Nulauro

S’Alighera, Càrbia o Càlvia, *Ecis o Eteii, Lunafras, San Marco, Vessus.

Nùrcara

Cucu o Montis Curtei, Curos o Coriaso, Minussadas o Minutades o Santu Miali, Minerba o Minervae, Musitanu o Muchiano, Nurcar, Romana, Avellanes, Sumanori o Siminar, Bidha Noa Monteleone, Monteleone Roccadòria, Calabrika, Ferrukesa.

Nurra

Abaja o Nurki Majore, Albaro, Barake o Baratz, Castedhu, Duos Nurakes, Erguilo o Ercoli, Erthi, Esse, *Gilitis, *Guania, Issi o Yssi, Locu, *Nurki Minore, Nureki, Uralosso o Ussalosi, Espela o Essole o Santu Simplitzi, Erio o Ery o Ora, *Tamarit, Fuana o Suryana o Trana, Ussi o Usso.

Pianalza o Frussio o Serravalle

Bosa, Bosa Betza o Bosa Manna, Frussio, Magumadas, Mòdolo, Mogorgor o Mogulterra, Montresta o Suta Monte, Oyo o Onio, Sàgama, Salamatile, Serravalle, Sindhia, Sune, *Supra Monte, Tinnura, Triuraghes, Triganino o Nuraghe de Triganu.

Romàngia o Montes

Bosue, Cau o Cleu, Domus Noas, Henene o Ennene o Ebba Ciara, Eristala, Geridu, Gioscari o Joscla, Iscalas, Mascar, *Drusper o Uruspe, Òsile, Plaiano, Gucey o Girioi o Gutoi, Murusas, Ogothi, Santu Chìrigu o Feliskentini, Santu Batore o Jonsa o Tonsa, Santu Bainzu o Erigis, Silikennor, Sàssalu o Sàssalis, Sènnaru, Silki, Sossu, Taniga o Tanake, Utalis o Utari, Zennos o Chennor o Gennonis o Gonaris, Tincaru, Thàthari, Tìtari o Santu Tètaru.

Sulumedu

*Frussia, Sulumedu, Ucari, San Marco.

GIUDICAU DE ARBAREA O ARBARIKESU

Dae su sègulu IX a su 1420, bidhamanna: Aristais, mannària kmq. 8.832, biventis casi 100.000.

Barbaza de Brebì o de Meana

Belbì, Aritzo, Meana, Gadone.

Barbaza de Ollollai

Austis, Crapedha, Fonne, Gavoi, Lodine, Mamujada, Ollollai, Ortzai, Orrui o Oreade, Ovodha, Teti, Tìana, Oleri o Santu Pedru, Sarule.

Barigadu o Frodonzanus

Àllai, Ardaule, Bidonì, Busachi, Campeda, Frodonzanus, Lodhuo o Lodee, Modhàminis, Monte Santu, Monte Santu josso, Neoneli, Nughedhu, Urossulo o Ossolo, *Sorrai o Lorrai, Sorradile, Ula, Truschedu.

Bonùrtzuli o Murriali

Arbus, Zey o Sey o Atzei, Bonùrtzuli o Bonòsulu, Cicerra o Cancella o Candella, Funtana Fenugu o de Urgho, *Genna o Gebes, Gonnos Fanàdiga, Gulçun o Gulzuu o Grutzu, Gùspini, Marrùbiu, Murriali, Pabillois, Santu Baìngiu, Acidranu, Santu Pantaleu o Architanu Picinnu, *Santa Iuste de Uta Pàsseris, Santa Maria de is Àcuas, Santu Dòminu de Jaca, Sàrdara, Serdis, Serrj o Serri o Serru, Tamis o Ramis, Terraba, *Terraba de Montes, *Taberna, Santa Maria Tzuàbara o Surradili, Uras, Urralidi o Orratile o Baràtuli.

Campidanu Majore o de Crabas Arcibiscu o Piscòbiu, Arriora, Boàtiri, *Bosue o Bosar o Boaczi o Boatzi, Crabas, Fenughedha, Feurredha o Petra Feurra, Giphe o Gipa, Massama, Nurachi, Nuraxi Albu o Nuracrabas, Nuraxiniedhu, Sinuski o Senuski, Santu Idu de Bidha Longa, Fununi o Santu Kìrigu, Siamajori, *Sinipula o Santu Micheli de Sinipalla, Soasa, Sabarussa, Tharros, Tzedhiani, Tzrofoliu, Santu Marcu de Sinis.

Campidanu Milis

Barigadu o Bancati o Bangadi, Baulau, Bonàlcado, Cracàrgiu, Milis, Narabuia, Milis Pikinnu, Santu Simeonis de Besala, Santu Eru, Santa Bràbara de Turre, *Santa Maria de Bidha Arrùbia, Sèneghe, Sodhi o Sellii o Solli, Ispina Arba, Segasus o Segacos o Trogatzus, Tramatza, Tune o Tunis, Urasara o Urasanna o Urasa, Ripurui o Iporui o Giporuy o Tzipìriu.

Mandrolisai

Atzara, Bidhusa o Mandra Olisai, Dèsulo, Asuai, Issiria, Lunissa o Lionissa, Ortueri, Samugheo, Sòrgono, Spasulee o Espasulè o Ispasulè, Tonara, Toneri, Arasulè, Teliseri.

Marmidha

Adzeni o Axeni o Azenis o Atzeni, Baràdili, Baressa, Barùmini, Cilixa, Forru, Gèsturi, Is Pratzas, Luamadrò, Pauli Arbarei, Ursare Piccinna o Ussaredha, Setzu, Sii, Sidhi, Çiçalmo o Sisalmo o Sitzamus, Tuili, Turri, Ursare Manna o Soramanna, Mara Arbarei, Bidha Noa Forru, Bidha Noa Franca, Gianui.

Parte Montis o Montàngia

Cracaxa, Gamussi o Gemusi, Gonna Codina, Gonna Tramatza, Gotzua, Mraxini, Masudhas, Mòguru, Mragaxori, *Pardu, *Almos, Pompu, Sìmaba, Siris, Serzela o Sersela.

Parte Usedhus

Abas, Bànnari, Barumele, Crucuris, Domus de Funtanas, Scovedu, Figu, Gonnanò, Ollasta, Pau, Usedhus, Tzèbara.

Parte Balentza o Brabaxana Assou, Asui, *Brabaxana o Balargiani o Barbargiana, Balentza, *Goni, Genadas o Gonare, Moguredha, Giaroi, Làconi, Nuragus, Nureci, Nuradha, Seis, Arruinas.

Campidanu de Simaghis

*Bàngius, Simachis Jossu, Crabilis, Ollastra, Aristais, Pramas Arbarei, Pramas de Ponte o Isca de su Ponti, Pani Bonu o Pasubonu, Sant’Eru Congius, Sant’Elena o Congiu, Santa Iusta, S’ia Manna, S’ia Picia, Sibì, *Simaghis de Mraxani, Simaghis de Santu Lianu, *Ispinarba, Bidhobrà, Santu Marcum de Sinnis.

Parte Guilcier

Abbasanta, Bidu Majore, Boeles, Bonoredhu, Burzacheri o Busateri, Domus Noas Canales, Bilartzi, *Guilcier o Guilcieris, Lestingedu, Licheris o Lokeri o Micherii, Noni, *Nordai, Nurghidho, Orogogo, Paulle, Ruinas, Sèdilo, Sella, Sodhì, Sorradile, Suei, Tadasune, Urri o Uras, Ustedi o Uschei, Zu

GIUDICATU DE GALLULU O GALLULA O GALLILESU

Dae su sèculu IX a su 1308, bidhamanna: Locu Santu, mannària kmq. 4.074, biventis casi 50.000.

Balariana o Balaniana o Balanyana

Altzachena, Albaico, Balarianu, Batoris o Batore, Nurakis o Nuraghes, Santu Tranu o Uranni, Santu Stevanu o Stephani, Suraca o Surake, Telàrgii o Santu Lussùrgiu, Vinniali o Binza Majoris.

Canahim o Canahini

Aliagana o Agiana o Ogiani o Hagiana o Otgiani, Canahini o Carlaini o Canaili, Carana o Canaran o Canarri o Canarcui, Siulonis o Civilionis o Sililonis.

Gèmini

Àghiu, Bultigata, Caranniani, La Tinaca o Latinacho o Lerinassi o Latinara, Luras, Nughes o Nuchis, Taragani o Talanyani, Tèmpiu, Binzedha o Vinyes.

Montàngia o Montanea

Araona o Algiagoy o Arcagani o Aryagono, Austena o Aristanno o Aristana o Aristanis, Campovaglio o Lavargies o Albàrgius o Abbarios, *La Paliga o Lapalighae o Tapaligae, Longonis Sardis, Locus Santo o Loci Santi, Marassino o Malasuni o Melaxini o Molarxini, Assunis o Asunis o Azini o Russoni, Santa Reparata.

Orfili

Santu Tiadoru, Lòiri o Lochele o Loquille, Orfilis o Ofudehes o Orfudae o Ovidhè, Villadanno.

Orosei Gartedhi

Bibisse o Bunso o Binisse, Golcone o Cologone o Golionis, Durgali, Dulicorra o Dulosorres o Delisorre, Duacore o Duaschodora o Duascoderes, Firuli o Hurulis o Filluri, Gartedhi, Gultudofe o Godhossove, Gorgorai, Ircule, Isarlis o Irzale o Isalle o Gisalle, Irgoli, Istedhu o Stelaya o Stellani, Loche o Iloy o Illois, Locoe o Loohe o Lothoe o Locoy o Locoes, Lòcula, Longuo o Longu, Lùbula, Muro o Muzi o Muri, Nuruale o Nuruli o Nuryalle o Nurali, Ùliana, Oniai, Orozey o Orosei o Uriçe o Orizei o Oriose, Santa Maria Madhalena, Torpe Ispeirtu o Surpe Jssac de Gaitellì o Torpè, *Guadanu o Gadano o Guidani o Gadu, *Unuthe, Sifilline o Filine o Sifilionis o Sivillini, *Montanea o Montanna.

Barbaza de Vitzi

Vitzi, Dure o Dura, Onanie, Orune o Urune, Garofai, Santa Felicita de Bithe.

Pasata

*Gongolenno o Guerrenolenneri o Gorrovolennero o Gorrono o Lineris, Gurgurai o Insulae Posatae o Mola di Posata, Lodè o Lodedè, *Panane o Parrane o Paune, Pasata, Santu Pàulu o Arisschion o Erisschion, Santa Maria de Lùgula, Sas Vides o Vitithe, Thiniscole, Solità o Soltenissa, Pelarà, Sullae o Subla o Sullai, Tamarissa o Tamarispà, Tolpè, Ussela o Ossillili o Ossilo o Ossii, Lochole, Lorada, Sa Fae, Ferònia.

Caras o Taras

Agugari o Gorague o Agugheda, Badesi, Lablussu o Agultu, *Baradilis, Bòngias, Mortedhu, Caldosa o Gardosi o Guardeto, Cokinas, *Cramisadae, Lapie o Lapia o La Pia, Mela Tarasi o Melagra o Malacaras o Malae Terrae, Monte Agliu o Montinàrgii, Monte Caredu o Caredis, Mortedhu, Trinitai, Vinyolas o Vinholes o Vineolae, Bidharba, *Villa Dumo o Davi o Villadauno, Santu Lussurzu de Oruivar.

Unale o Unali

Arseguen o Azzucheni o Arsaghenae o Aroçegena o Altzachena o Arisachena, Barantanniana o Albarani o Abaguana, Budellis, Capikeres o Capithore, Corruaro o Santu Lussùriu de Oruviar o de Eromar, Amadhalena o Porquarie o Porcàrgio, Maciu Mannu o Castri o Crasta, Oltu Muratu o Orticlati o Otsumuradu, Scupeto o Istodu, Unale.

Fundimonte o Cìvita

Campu Majori de Tertis, Caressus o Caresus, Cumiani o Comiani, Santa Maria Larathanos o Larambanos o La Rassanus o Lorensana, Majore, Petresa, Pussolo o Putzulu o Pusolis, Santa Maria de Terranoa, Campu Maiori o Ville Maioris de Tertis, o Toresii Majoris o Torcii Maioris, Terranoa, Telti o Torcis o Certis o Tertis o Forcis, Verri o Verro o Verve o Verre. GIUDICAU DE PLÒMINOS O PLÙMINOS, KARALITANI O KALLERETANI O KALARESU Dae su sègulu IX a su 1258, bidhamanna Santa Gilla, mannària kmq. 8.226, biventis casi 100.000.

Barbàgia de Seulo

Drodori o Durgodor o Dorgudonis, Istressili, Gersadili o Gersalai o Sercolais, *Guidilatsso o Tedelaso o Guiditsape o Gedelaso o Guidisafae o Gudisalpae, Genossi, Sàdali, Seui, Seulo, Trobigitei o Turbeni Gentilis o Turbighintillis, Ussassa, Lusei o Leçei o Lexei o Musey, Siki.

Campidano o Cìvita

*Barcudi, Bidha Noa Santu Asibi, Bidranu o San Vetrano o Biobanno, Castedhu, Calagonis, Carbonayra o Crabonaxa, Cèpola o Kibullas o Sepullo, Coròngiu, Figuerga, Fluminalis o Frùmini, Gimeas o Geremeas, *Grulli, *Gruoros, Mara Calagonis, Magia o Massàrgia, Misa o Niças o Nizas o Thizae, Pauli-Pirri, Mores o Morus, Murta Urci o Maturci, Nuxedha, Prama de Capitano, Pirri, Cuartu, Cuartu Jossu, Cuartùciu, Cuartu Sus, Santu Perdu Paradisu, Santu Perdu de Ponti, Sant’Agatha de Ruthilas o Sant’Ada, Sancte Kateline in Simbìlia o Simbilis, Santa Gilla o Cilla o Gyllae o Ìlia o Ìgia, Santa Maria de Paradisu, Santa Maria Crara, Santu Lianu in Cannedu, Ceraxus, Sennoru o Sinnuris, Tefaraxi o Separàssiu o Çebera, Bidha Noa o Serra Idha, Sestu, Sètimu, Siurru o Siuris o Seurru, Suci o Suxi o Sixi o Sicxi o Sitxi o Sucy o Sirxi o Sicci, *Sicosini Serdi o Situxi o Xituxi o o Pituxi o Sigussini, Sìnnia, Sihiriu o Siris o Sirigàrgiu, Salsalis o Sizali o Sisula o Setzale, Solanas, Sedanu o Seçauno o Su Idanu, Susuha o Sussua o Susumi o Susua o Cusuae.

Cixerri o Sigerro

Bidha de Crèsia o Igrèsias, Àcua Frida, Anches o Antas o Antase, Astia o Ascie o Stia, Barega o Barcae o Baressa o Bareka o Barreche, Baretas o Barrents o Varetos, Binyaya o Banjarja o Bingiàrgia, Canadòniga o Cannonica, Borro o Borrio o Borrus, Casas o Casis o Cisae, Sighene o Sigherra o Sigerrj o Sixerdo o Cixerri, Concha o Concas, Coròngiu, Domunosa, Branci o Franci o Fraci, Fròngia, Gessa, Yosso o Ius o Iosi o Desi o Deius o Giossu, Conese o Coneza o Gonnesa, Ghintili o Gunidoli o Gingili o Biscili Guidalis o Guidandali o Gindili o Intili, Marganni o Marganigi Margamil o Margan o Marganais, Musey o Musti o Mosei o Masei o Musei, Donnikellu o Onnixedhu, Urso o Orsu o Ursso o Ursae, Ardu o Pardi o Pardu, Santu Anni Suèrgiu, Segulis o Seguris o Seulis o Santu Lianu, Santa Aitroxa o Baratulis o Balaturi o Rebaratuli, Fluminis Maioris o Frùmini, Sant’Armenti o Santu Arenti, Santu Xentin o Xeidi o Seydi o Seici o Sirici o Seca, Saruis o Sirussi o Siruyo, Sebatzus Jossu, Sebatzus Sus o Sabathum o Sepazzo o Sepezzo o Sipasi o Sabute, Sibilessi o Sibiles o Sebeli Russo, Stiaorro o Gulbisa o Surbisa o Galbissa o Gullursae o Gullumptae, Bidha Matzraxa, Xilico o Seillaqua o Silique o Silìcua, *Antessumadae, *Masie o Mazii o Macii o Marii, *Salanes.

Dèximu

Atzedi o Arssen o Arceti o Arcedi, Arches o Arcedha o Santa Maria de Arcu, Assèmini, Dèximu, Corru de Forcillas o Forcelles o Forsillis o Foixilis, Mahiri o Mairu, Mòguru de Liurus, Nuraci, Piscina Ortu o Ortu de Xidru o Ortixedrus, Santu Sparau, Santu Inesu o San Venecy o Vireti , *Sepontis o Siportis, *Sèminis o Sìminis, Uda Jossu, Uda, Bidha Spetziosa, *Gonidoy, *Nuraci.

Parte Olla o Dolia o Bonavolia

Bachu o Baci o Bacu o Bachis, Baratuli o Balardi, Banjarza o Bangiàrgia o Benjàrju, Coròngiu, Jana o Janna o Giana o Costara, Volia o Dolia, Donoris o Honori Donori, *Jana de Jossu, Lacunedhu o Laconedhu, Mòdulu, Mògori o Mòguru, Sici, Muristenis, Nuracada o Nuracato o Nolocatu, Nuxi o Nurx o Norax o Ninoxi, Boraculis o Oladri o Baratuli de Santu Sadurru, *Parasulis, Sahannu o Sa Aiana o Sanna o Sanni, *Santu Marcialis de Solomura, *Santu Asili de Montis, Sidriani o Sidrianus o Cehirdany o Chirdano o Serdiana, Cebiola o Sepiola o Sibìola, Cizzerra o Sizerre o Sisorre o Sistra o Sisterra, Suleminis o Saleminis o Soleminis o Sollèminis, Strana o Stanas, Taulata o Taulada o Teulada, Tratori o Tradori o Trugudor o Trogodori o Fragodoris, Turre de Casu o Turris Segazo, Ùssana, Segogus.

Parte Gallila o Gerrei

Armùngia, Ballau, Castàngias, Iscalebranu, Corrulongu Serlongo o Surlegis, Gerrei, Pauli, Goni, *Gonosa o Cannase o Conosi, Latinus o Lentini o Latini, Lobinas o Solinas, Nurace o Nuraxi o Santa Maria, Crari o Crani Santa Maria, Guidale o Guidillae o Santu Cristolu, Saxay o Susai o Istisai o Sassai o Assai, Silius, Siuro o Siuru, Speciani o Spatiani o Spadianu, Sualesi, Bidhesatu.

Parte Gipi o Ipi

Acuesa, Bagnu o Bangui o Bangiuludu, Yssu o Issi o Asso o Bidhaitzu, Dèximu Putzu, *Donnikello, Fanaris Jussu, Fanaris Susu, Gurgosa, Leeni o Leny o Leheni o Lenis o Leni, Masona o Masonis o Matzalo, Su Masu, *Muntonis, Murte o Murci o Murta, Paudum o Palus o Pau Sus, Sabodhus o Getha de Sipollo o Jeche o Getasanae , Sabodhus Ùssara o Issara o Usera o Ilsenae o Ussuna o Usuna, Samassi, Pau o Pavi Jossu, Santu Miali o Nispidi o Hispidi o Suspidi o Jusperi, Santu Perdu o Prama, Gipi Sus o Ghipi suso, Scarponis o Sturpone o Storponi, Serramanna, Searu o Seari o Sieve o Siarus, Soghi o Sogos o Sogus, Bidha Xidru, Bidha Sorris, Gipini o Tzipeddhu o Hipis Inferioris o Jpis Jusso o Ghipi Jossu, *Fullis, *Dorae.

Colostrai o Tolostrai

Archulenti o Erchulenti o Artulenti o Arculentu, Bidha Majore o Major Pontis o Majoris Depont, Colastrai o Archiepiscobu o S. Archangeli de Tolestrai o Archepiscopi, Giba Crèsia o Platais de Castiadas o Plateis de Castiades, *Menori, Mumossa o Mamussi o Manissae o Manisi, Santa Aleni de Tolostrai o Su Reu, Castiadas, Olia Spetziosa, Camisa.

Nuras

Cabuderra, Quiha o Quya o Chiae o Chia, Cucho o Chuchi Cucuru o Curchi, Domus de Maria, Madhalena, Salis o Saljo o Salionis o Monte de Sali, S. Evis de Nuras o Sant’Euvisii de Nuras, *Horti Iacobi o Orto Yacob o Ortiacobi, Petrasalis o Petra Salis o Perda de Sali, Petra Sterritae o Perda Stèrria, Pula o Padulis de Nuras o Paulle de Nurres o Padulis de Nuris, Raboni o Carabione o Garabionis, Santu Perdu, Sarrocho o Sarrocae o Sirochae o Sarrocu, Sennoris o Sennoras o Siratae, *Terralbe o Torralba o Turralba o Toralba, *Vestar o Vestaris o Levestar o Albastar o Elvestrat o Revastaris, *Bidha Noa.

Nuràminis

Barralis o Baralla, Cancellus o Conxellus Contxellis o Cancedhus, Cracaxa, Furtei, Nurake, Muracesus o Moratxezus o Muratvesus o Moraquesi, Nuraminis, Nuraminedhu o Nuraminis Jus, Orri o Borro o Borri, Pubusa o Murapubusi, Samassi, Samatzai, Nuraxi de Furtey, Postmontis o Pusmonte o Pramontis, Sadhori, Segogus o Segafè o Segafenu, Segariu, Serrenti, Sahutas o Sautes o Siutas, Bidha Arega.

Ogiasta o Hullastrè o Trigonia Barbària

Barì, Baunei, Donigàgia, Eltili o Elcili o Ertili o Elcono, Gelisuli, Irbono, Jersu, Lanusè, Lokeri, Lotzorai, Manurri de Montibus o Manurri o Manury, Osìni, Talana, Tortoelì, Ulassa, Urthullè, Bidha Manna, Bidha Noa Istrisàili, Àrdali, Àrthana, Gàiro, Elinu, Triè.

Cirra o Kirra

Foghesu, Chirrae o Kirra, Santu Perdu, Lantiscui o Lustinchi o Lentischi, Tertenia, Uluedu o Urlo o Ulli.

Sàrrabus

Murera, Orrea o Orri o Cortinas o Ulmus o Yguali, Plassas Dabis o Pranu is Abis, Cirra, Santu Idu, Santa Maria o Carruti o Tarruti, Santa Maria Itria o Petrera o Pedredu, *Sàrrabus o Sàrrabi, Surrui o Sorruvi o Sorrui, Tronae o Tronu, Bidheputzi.

Sriugus o Seurgus

Barexis o Barex o Baraci, Cossi o Cossu, Donigalla, Iscroca, Iscalebranu, Xrexei, Gèsigu, Goni, *Gripolli, Ìsili, Mandhas, Nurri, Arrolli, Ortulani o Ortulanus, *Reoli o Rezoli, Sarassi o Serassi o Sarasi, Serri, Sìsini, Seurgus, Bidha Noa Tullu, Gotzolai.

Sulkis o Sulci o Sols

Arenas, Bausterri o Burotri, *Barau de Murakessus o Baran Murathesi, Barbusi, *Barmela o Baro Mela, Canyelles o Canedhas, Bau de Cannas, Coaterra o Coderra, Corrsos o Cossus, Escoco Marroco o Cucu Marrocu, Flumentepidu, Funtana de Èguas, Caramat o Garamata, Giba, Maa o Maha o Maja o Magai, Marfat o Marfeta o Malfatano, Margalu o Margallo o Margodho, Matçacara o Maçacara o Matzàcara, Muerdedu o Mordeo, Murdegu o Murreci o Murrechi, Narcau o Nulacato o Noracato, Nepotis o Nepos o Nèbida, Nuxis, Pramas de Sols, Parinianu o Parinjanu, *Petralonga o Perralonga o Pralonga o Prete Longue o Pedralonga, Paesus o Faesus o Pesus, Petrarguis o Perdaxus, Pira o Piras, Puxina o Pixinas o Piscinas, *Pardu o Ardu o Pardi o Prati de Saucio, Santa Adis o Santa Adha o Santadi o Santa Agatha de Zulkis, Sant’Antiogu, *Sant’Antoni del Abevrador o Labevrador, *Santu Jacobi de Mad, *Santa Trinitatis de Sus, *Santa Vitoria de Culex, Seherris o Sirray o Sarray o Sirai o Serasi, Santu Anni Suergiu, Tablata o Teulada o Budilla, Tracusali o Tracasil o Tracasi, Tatalia o Tartalia o Trailis o Tratalias, Turri o Urratile o Urradoli o Aradoli o Oraduli o Eradulis, Bidha Maris, Perruchii o Pirici o Peruxo, Bidha Erriu, Struba o Strubae o Bidha Scrua, Tulvi o Tuloy o Tuluy o Tului.

Trexenta

Arcedha o Arcu o Arcuasili, Arixi, Auda o Alluda o Aluxe, Bàngiu de Liri o Niri, Bàngius Dònigu, Barrabi, Campu, Cracaxa, Sigii o Sitgi o Cixi, Dei o Dey, Fraus, Friuxosu, Gomajori, Guasilla, Lanessi, Oliri o Liri o Arilis, Onigu, Donnigualla o Donnigalia, Ortacesus, Pau, Pramantellu, Pranu Mois, Santu Asibi, Santu Sadurru, Sant’Andria Frius, Santa Iusta de Lanike, Santa Lukia d’Arigi o Arixi Mannu, Santu Millanu, Santu Sadurru de Chida, Sèpera o Sèbera, Segariu, Segolais o Segolay, Sèligas, Senobrì, Seuni Mannu, Simieli o Sumieris o Simieri, Schocu o Sotzo o Sotso Sioco, Surbau o Sirbau, Suedhi, Sìsini, Turri o Turris o Turriga.